Di sản lên ngôi trong dòng chảy du lịch toàn cầu

Trong bối cảnh thế giới hậu đại dịch đang tái cấu trúc các dòng chảy du lịch, du lịch di sản nổi lên không chỉ như một phân khúc tăng trưởng ổn định mà còn là biểu tượng cho sự chuyển dịch trong nhu cầu và giá trị của du khách toàn cầu. Từ những công trình lịch sử hàng trăm năm tuổi, các bảo tàng biểu tượng, cho đến di sản phi vật thể và thiên nhiên, du lịch di sản đang dần trở thành “xương sống mềm” của ngành công nghiệp không khói.

KHI DI SẢN TRỞ THÀNH ĐỘNG LỰC PHỤC HỒI VÀ TÁI ĐỊNH VỊ ĐIỂM ĐẾN

Hiện nay, thế giới có hơn 1.220 Di sản Thế giới được UNESCO ghi danh tại 168 quốc gia và vùng lãnh thổ, bao gồm di sản văn hóa, di sản thiên nhiên và di sản hỗn hợp. Mạng lưới di sản này tạo nên một hệ thống điểm đến rộng khắp toàn cầu, trải dài từ các đô thị lịch sử lâu đời của châu Âu, những nền văn minh cổ đại tại châu Á cho tới các khu bảo tồn thiên nhiên mang giá trị phổ quát ở châu Phi và châu Mỹ. Chính sự đa dạng về loại hình, không gian và câu chuyện lịch sử đã giúp du lịch di sản duy trì sức sống bền bỉ trước những biến động lớn của ngành du lịch thế giới.

Các khảo sát quốc tế cho thấy khoảng 40% du khách quốc tế xem yếu tố văn hóa - lịch sử là một trong những động lực quan trọng nhất khi lựa chọn điểm đến. Con số này phản ánh rõ sự dịch chuyển trong hành vi tiêu dùng du lịch, từ “đi để nghỉ” sang “đi để hiểu”, từ trải nghiệm ngắn hạn sang những hành trình mang giá trị tinh thần và khả năng kết nối sâu sắc với bản sắc bản địa.

Năm 2024, quy mô thị trường du lịch di sản toàn cầu ước đạt khoảng 605 tỷ USD. Các dự báo trung và dài hạn cho thấy phân khúc này sẽ tiếp tục tăng trưởng ổn định trong thập niên tới, với khả năng chạm mốc hàng trăm tỷ USD vào giai đoạn 2030-2034 và tốc độ tăng trưởng bình quân dao động từ 4,5% đến 7% mỗi năm. Động lực của xu hướng này đến từ sự phục hồi mạnh mẽ của du lịch quốc tế, mạng lưới hàng không ngày càng mở rộng, thu nhập từ du lịch gia tăng và đặc biệt là nhu cầu trải nghiệm văn hóa ngày càng sâu sắc của du khách toàn cầu. Riêng trong năm 2024, thế giới ghi nhận hơn 840 triệu chuyến du lịch gắn trực tiếp với các điểm đến di sản.

Nhật Bản rất chú trọng tới bảo tồn "báu vật quốc gia" nhằm phát triển du lịch và nâng cao vị thế quốc tế của Nhật Bản

Trong cấu trúc thị trường, du lịch di sản văn hóa tiếp tục giữ vai trò chủ lực khi chiếm khoảng 56% tổng doanh thu toàn cầu năm 2024. Các công trình lịch sử, bảo tàng, di tích tôn giáo, lễ hội truyền thống và không gian văn hóa đô thị vẫn là những “điểm neo” quan trọng trong hành trình của du khách quốc tế. Tại Mỹ, trong quý 2/2024, phần lớn du khách quốc tế kết hợp tham quan di sản với mua sắm, tham quan đô thị và ghé thăm các công viên, di tích quốc gia, cho thấy sự giao thoa ngày càng rõ nét giữa trải nghiệm văn hóa và tiêu dùng.

Sức hút của di sản được thể hiện rõ nét qua những sự kiện mang tính biểu tượng. Việc Nhà thờ Đức Bà Paris mở cửa trở lại vào cuối năm 2024, sau quá trình trùng tu kéo dài, đã tạo nên một làn sóng du khách mới. Ước tính chỉ trong hai tháng cao điểm hè năm 2025, công trình này có thể đón khoảng 1,8 triệu lượt khách và tổng lượng khách cả năm dự kiến đạt tới 13 triệu lượt.

Một đặc điểm đáng chú ý của thị trường du lịch di sản là cấu trúc nhân khẩu học của du khách. Nhóm tuổi từ 51 đến 70 hiện chiếm hơn 58% thị phần toàn cầu trong năm 2024 và được dự báo sẽ duy trì tỷ trọng tương tự trong những năm tới. Đây là nhóm khách có khả năng chi tiêu cao, quỹ thời gian linh hoạt và xu hướng ưu tiên các giá trị văn hóa - lịch sử hơn là các hoạt động giải trí mang tính mạo hiểm. Trong khi đó, các thế hệ trẻ tìm kiếm sự năng động và trải nghiệm ngắn hạn hơn, đặt ra yêu cầu cho các điểm đến di sản phải đổi mới cách kể chuyện, tăng cường tính tương tác để mở rộng sức hấp dẫn sang các nhóm khách mới.

Hiện vật được trưng bày tại Bảo tàng Binh Mã Dũng, Trung Quốc

Xét theo không gian địa lý, châu Á - Thái Bình Dương đang nổi lên là trung tâm tăng trưởng lớn nhất của du lịch di sản toàn cầu, chiếm khoảng 42% thị phần năm 2024.

Sở hữu các nền văn minh lâu đời, mật độ di sản dày đặc cùng với quy mô dân số lớn và tầng lớp trung lưu đang mở rộng nhanh chóng, các quốc gia như Trung Quốc, Nhật Bản, Ấn Độ và Hàn Quốc giữ vai trò đầu tàu của thị trường. Riêng Trung Quốc ghi nhận quy mô thị trường du lịch di sản vượt 85 tỷ USD, phản ánh mức độ đầu tư mạnh mẽ vào bảo tồn, hạ tầng du lịch và khai thác giá trị văn hóa. Trong khi đó, châu Âu tiếp tục giữ lợi thế về chiều sâu lịch sử và hệ thống di tích dày đặc, còn Bắc Mỹ tập trung nhiều hơn vào bảo tồn di sản quốc gia, văn hóa bản địa và ứng dụng công nghệ trong trải nghiệm tham quan.

Dù công nghệ số phát triển nhanh chóng, kênh phân phối của du lịch di sản vẫn mang đậm dấu ấn truyền thống. Năm 2024, các hình thức đặt dịch vụ ngoại tuyến vẫn chiếm khoảng 71% thị phần, phản ánh tâm lý ưa chuộng sự tư vấn trực tiếp và các tour trọn gói, đặc biệt trong nhóm du khách trung niên và cao tuổi. Tuy nhiên, về trung và dài hạn, xu hướng dịch chuyển sang kênh trực tuyến được dự báo sẽ ngày càng rõ nét, khi các nền tảng số hóa di sản, bảo tàng trực tuyến và trải nghiệm thực tế ảo dần trở thành một phần quen thuộc của hành trình du lịch.

TỪ KHAI THÁC CHIỀU RỘNG SANG PHÁT TRIỂN CHIỀU SÂU

Trên bình diện toàn cầu, cách các quốc gia tiếp cận và phát triển du lịch di sản trong những năm gần đây cho thấy sự thay đổi rõ rệt trong tư duy quản lý. Thay vì dựa vào "thương hiệu" di sản để thu hút khách, nhiều quốc gia đang chuyển sang mô hình phát triển lấy bảo tồn bền vững, trải nghiệm chiều sâu và vai trò của cộng đồng địa phương làm trung tâm.

Những quốc gia sở hữu số lượng Di sản Thế giới lớn như Ý, Trung Quốc, Pháp, Đức, Tây Ban Nha hay Ấn Độ đang tiên phong trong xu hướng này. Bên cạnh đầu tư trùng tu và bảo vệ các công trình lịch sử, họ xây dựng các sản phẩm du lịch di sản gắn chặt với đời sống đương đại – từ ẩm thực, lễ hội, nghệ thuật biểu diễn cho tới các tuyến tham quan chuyên đề. Việc quản lý lượng khách, phân bổ dòng du lịch theo mùa và theo không gian được xem là công cụ then chốt nhằm hạn chế quá tải, kéo dài thời gian lưu trú và gia tăng giá trị chi tiêu.

Những ngôi nhà di sản của Italia mang đến phong cách riêng độc đáo gắn liền với văn hóa và lịch sử

Tại châu Âu, nhiều điểm di sản đã áp dụng các biện pháp kiểm soát du lịch chặt chẽ hơn, thông qua sự phối hợp giữa chính quyền địa phương, doanh nghiệp và cộng đồng cư dân. Các mô hình như giới hạn số lượng khách mỗi ngày, khuyến khích giao thông công cộng thân thiện môi trường hay phát triển các tuyến du lịch vệ tinh xung quanh di sản trung tâm đang được triển khai nhằm giảm áp lực lên những điểm đến nổi tiếng, đồng thời phân bổ lợi ích kinh tế rộng hơn cho các khu vực lân cận.

Ở châu Á, đặc biệt là Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, du lịch di sản được kết hợp mạnh mẽ với công nghệ số. Bảo tàng thông minh, hệ thống thuyết minh đa ngôn ngữ, trải nghiệm thực tế tăng cường và số hóa di sản đang làm mới cách kể chuyện lịch sử, đồng thời tăng mức độ tiếp cận đối với thế hệ du khách trẻ. Việc Hàn Quốc được lựa chọn đăng cai Kỳ họp Ủy ban Di sản Thế giới của UNESCO trong những năm tới cũng phản ánh vai trò ngày càng lớn của khu vực này trong các vấn đề quản lý và định hướng phát triển di sản toàn cầu.

Tại châu Mỹ, trọng tâm của du lịch di sản lại nằm ở việc gắn kết cộng đồng địa phương. Các chương trình do UNESCO và các tổ chức quốc tế hỗ trợ đang hướng tới việc nâng cao năng lực quản lý di sản, bảo đảm người dân không chỉ là “người giữ di sản” mà còn là chủ thể hưởng lợi trực tiếp từ du lịch. Đây được xem là chìa khóa để duy trì sự cân bằng giữa bảo tồn, sinh kế và phát triển kinh tế dài hạn.

Những xu hướng này cho thấy du lịch di sản toàn cầu đang bước ra khỏi mô hình khai thác theo chiều rộng để tiến vào giai đoạn phát triển theo chiều sâu. Du lịch di sản, vì thế, không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà đang trở thành một chiến lược phát triển văn hóa và quyền lực mềm trong tương lai.

Minh Đăng