Di sản ngành Than: Dấu ấn công nghiệp mở ra hướng phát triển kinh tế sáng tạo

Lịch sử ngành Than là một phần quan trọng trong tiến trình phát triển công nghiệp Việt Nam, đồng thời gắn liền với truyền thống đấu tranh cách mạng của giai cấp công nhân. Qua nhiều thế hệ, những công trình khai thác, nhà máy, hầm lò, tượng đài và địa điểm lịch sử đã trở thành chứng tích về quá trình lao động, sáng tạo, hy sinh và cống hiến của người thợ mỏ.

Tại Quảng Ninh, dấu ấn ấy hiện diện trên khắp vùng than, từ Mạo Khê, Hòn Gai đến Cẩm Phả. Đó là địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam tại Mạo Khê; nơi mở đầu cuộc Tổng bãi công của hơn ba vạn thợ mỏ ngày 12/11/1936; di tích lưu niệm Bác Hồ về thăm mỏ Đèo Nai năm 1959; hay Cụm di tích Cầu Poóc tích số 1 - Trận địa pháo cao xạ - Hầm chỉ huy của Xí nghiệp Tuyển than Cửa Ông.

Di tích quốc gia Địa điểm lưu niệm Bác Hồ về thăm mỏ Đèo Nai.

Mỗi di tích không chỉ có giá trị về kiến trúc, lịch sử mà còn lưu giữ những câu chuyện về con người và sự chuyển biến của một vùng đất. Đằng sau những công trình ấy là bản sắc văn hóa được bồi đắp qua thời gian, kết tinh từ tinh thần “Kỷ luật và Đồng tâm” - giá trị đã trở thành biểu tượng của người thợ mỏ.

Nhận thức rõ di sản là nguồn lực nội sinh cho phát triển bền vững, Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam (TKV) đã ban hành Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa vật thể trong Tập đoàn Công nghiệp Than - Khoáng sản Việt Nam giai đoạn đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”.

Hiện TKV quản lý và phát huy giá trị 9 di tích lịch sử - văn hóa, 4 địa điểm lịch sử, 8 tượng đài, 8 công trình văn hóa tâm linh, 26 nhà và phòng truyền thống, cùng hệ thống nhà văn hóa, thư viện và thiết chế thể thao tại các đơn vị. Quy mô này đặt ra yêu cầu chuyển từ bảo tồn riêng lẻ sang quản lý đồng bộ, khoa học và lâu dài.

Trong giai đoạn đến năm 2030, TKV hướng tới hoàn thiện cơ sở dữ liệu khoa học đối với các di tích đã được xếp hạng; rà soát hiện trạng, hoàn chỉnh hồ sơ pháp lý, khoanh vùng bảo vệ và số hóa tư liệu. Công tác tu bổ cũng được ưu tiên đối với những di tích có giá trị đặc biệt hoặc có nguy cơ xuống cấp, trong đó có cụm di tích tại Tuyển than Cửa Ông và địa điểm khai thác than đầu tiên của Việt Nam tại Mạo Khê.

Cổng vòm trụ sở Công ty Pháp mỏ than Bắc kỳ nay vẫn được Trung tâm điều hành sản xuất tại Quảng Ninh của TKV sử dụng.

Đáng chú ý, bảo tồn không còn chỉ dừng ở việc giữ nguyên hiện trạng công trình. Khi được kết nối với giáo dục truyền thống, hoạt động trải nghiệm, công nghệ số và các sản phẩm du lịch, di sản có thể tiếp tục tạo ra giá trị mới. Những tư liệu trong nhà truyền thống, câu chuyện về người thợ mỏ hay không gian khai trường có thể trở thành chất liệu cho triển lãm, phim tài liệu, sản phẩm truyền thông và chương trình giáo dục trải nghiệm.

Đây cũng là cách để di sản hiện diện gần hơn trong đời sống đương đại, đặc biệt với thế hệ trẻ, thay vì chỉ được biết đến qua sách vở hoặc những chuyến tham quan mang tính nghi lễ.

Một hướng phát huy tiềm năng di sản ngành Than là phát triển du lịch công nghiệp, loại hình khai thác chính những không gian sản xuất, công trình kỹ thuật và câu chuyện lao động làm tài nguyên trải nghiệm.

Bảo tàng Quảng Ninh là một ví dụ đáng chú ý. Với không gian trưng bày mô phỏng hầm lò, hệ thống ánh sáng, âm thanh và các hiện vật gốc, nơi đây đưa người xem đến gần hơn với môi trường lao động đặc thù của thợ mỏ. Thay vì chỉ tiếp nhận thông tin qua bảng giới thiệu, du khách có thể hình dung quá trình khai thác than, tìm hiểu công nghệ sản xuất và khám phá lịch sử hình thành vùng công nghiệp.

Di sản ngành Than không chỉ kể lại quá khứ mà còn gợi mở những phương thức phát triển mới cho Quảng Ninh. Khi lịch sử công nhân mỏ được kết nối với du lịch, giáo dục, công nghệ và các ngành công nghiệp sáng tạo, những công trình từng phục vụ sản xuất có thể trở thành nguồn lực văn hóa, góp phần đa dạng hóa sinh kế và tạo thêm giá trị cho cộng đồng.

Thanh niên ngành Than thường xuyên quan tâm chăm sóc Di tích Địa điểm thành lập Chi bộ Đảng đầu tiên ở Khu mỏ.

Điều quan trọng là phát huy di sản phải dựa trên nền tảng bảo tồn các giá trị gốc, tôn trọng ký ức lịch sử và bảo đảm lợi ích lâu dài của địa phương. Mỗi điểm đến cần có câu chuyện riêng, được thể hiện bằng hình thức phù hợp, từ trưng bày hiện vật, số hóa tư liệu đến trải nghiệm thực tế và diễn giải lịch sử.

Được gìn giữ bằng trách nhiệm và phát huy bằng tư duy sáng tạo, kho tàng ấy có thể trở thành cầu nối giữa quá khứ với hiện tại, góp phần đưa Quảng Ninh phát triển theo hướng kinh tế xanh, kinh tế di sản và công nghiệp văn hóa, đồng thời tiếp tục lan tỏa giá trị “Kỷ luật và Đồng tâm” trong hành trình phát triển tương lai.