Di sản thế giới của Việt Nam: Từ giá trị nổi bật đến kiến tạo không gian phát triển
9 di sản thế giới của Việt Nam phản ánh sự đa dạng về tự nhiên, chiều sâu lịch sử và bản sắc văn hóa được hình thành qua nhiều thế kỷ. Tiếp cận di sản từ góc độ tổng giá trị kinh tế và quy hoạch không gian mở ra hướng kết nối bảo tồn với phát triển, giúp những giá trị đặc sắc tiếp tục đóng góp cho xã hội và các thế hệ tương lai.
Di sản thế giới là nơi hội tụ những giá trị tiêu biểu của lịch sử, văn hóa và tự nhiên. Ở Việt Nam, mỗi di sản mang dấu ấn riêng, đồng thời phản ánh những mối liên hệ giữa con người, môi trường và tiến trình phát triển xã hội.
Đặc sắc của hệ thống di sản thế giới ở Việt Nam
TS. Phạm Minh Quân.
Việt Nam hiện có 9 di sản được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản thế giới, gồm 6 di sản văn hóa (Quần thể di tích Cố đô Huế, Phố cổ Hội An, Khu đền tháp Mỹ Sơn, Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long - Hà Nội, Thành nhà Hồ, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn - Kiếp Bạc); 2 di sản thiên nhiên (Vườn Quốc gia Phong Nha - Kẻ Bàng, Vịnh Hạ Long - Quần đảo Cát Bà) và 1 di sản hỗn hợp (Quần thể danh thắng Tràng An). Hệ thống này bao quát từ các kinh đô, thương cảng, trung tâm tôn giáo và công trình kiến trúc lịch sử đến những cảnh quan địa chất, hệ sinh thái đặc biệt. Sự đa dạng về loại hình, chiều sâu lịch sử và tính liên kết không gian tạo nên diện mạo riêng của di sản Việt Nam.
Trong nhóm di sản văn hóa, Quần thể di tích Cố đô Huế phản ánh nghệ thuật tổ chức kinh đô dưới triều Nguyễn, kết hợp kiến trúc cung đình với cảnh quan sông núi và triết lý phong thủy phương Đông. Đô thị cổ Hội An lưu giữ cấu trúc một thương cảng quốc tế Đông Nam Á, nơi giao thoa giữa các truyền thống văn hóa Việt Nam, Nhật Bản, Trung Hoa và phương Tây. Thánh địa Mỹ Sơn ghi dấu một trung tâm tôn giáo của Vương quốc Champa, với nghệ thuật kiến trúc đền tháp chịu ảnh hưởng sâu sắc của Ấn Độ giáo.
Khu trung tâm Hoàng thành Thăng Long cung cấp những chứng cứ khảo cổ về lịch sử hình thành và phát triển của trung tâm quyền lực Đại Việt qua nhiều triều đại. Thành nhà Hồ nổi bật bởi kỹ thuật xây dựng thành đá quy mô lớn, phản ánh năng lực tổ chức và trình độ kỹ thuật của xã hội Việt Nam cuối thế kỷ XIV, đầu thế kỷ XV. Những di sản này cho thấy quá trình tiếp biến văn hóa, sáng tạo bản địa và biến đổi trong tổ chức quyền lực, đô thị, tôn giáo qua các thời kỳ.
Được UNESCO ghi danh năm 2025, Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn - Kiếp Bạc bổ sung một phương diện đặc sắc khác. Với 12 điểm thành phần trải qua nhiều địa phương, quần thể gắn với sự hình thành và phát triển của Thiền phái Trúc Lâm dưới thời Trần. Hệ thống di tích, cảnh quan hành hương và tư liệu như mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm phản ánh quá trình hình thành, lưu truyền và tiếp nối một truyền thống tư tưởng mang bản sắc Việt Nam.
Quần thể di tích Cố đô Huế phản ánh nghệ thuật tổ chức kinh đô dưới triều Nguyễn, kết hợp kiến trúc cung đình với cảnh quan sông núi và triết lý phong thủy phương Đông. Ảnh: Hoàng Lê
Ở nhóm di sản thiên nhiên, vịnh Hạ Long, quần đảo Cát Bà nổi bật bởi cảnh quan biển đảo và địa hình karst bị biển xâm thực. Vườn Quốc gia Phong Nha, Kẻ Bàng (mở rộng xuyên biên giới sang Lào) đại diện cho hệ thống karst cổ với mạng lưới hang động, sông ngầm và các hệ sinh thái rừng đặc trưng. Việc mở rộng các di sản này cho thấy giá trị địa chất, sinh thái có thể vượt ranh giới hành chính, thậm chí biên giới quốc gia, đòi hỏi sự phối hợp trong bảo tồn và quản lý.
Quần thể danh thắng Tràng An là di sản hỗn hợp duy nhất của Việt Nam, kết hợp giá trị cảnh quan karst, hệ sinh thái với các chứng cứ khảo cổ về sự thích ứng của con người trước những biến đổi môi trường trong thời gian dài. Trường hợp này cho thấy mối liên hệ giữa tự nhiên và lịch sử cư trú có thể trở thành thành tố cốt lõi tạo nên giá trị di sản.
Nhìn tổng thể, hệ thống di sản thế giới Việt Nam nổi bật ở 3 phương diện. Thứ nhất, sự đa dạng về loại hình, từ kiến trúc, khảo cổ, đô thị lịch sử đến địa chất, địa mạo và sinh thái. Thứ hai, chiều sâu giao thoa văn hóa, thể hiện qua quá trình tiếp biến và sáng tạo các truyền thống bản địa. Thứ ba, tính liên kết không gian, đặc biệt ở những di sản gồm nhiều địa điểm thành phần, trải rộng qua các địa phương hoặc quốc gia.
Các đặc điểm này đặt nền tảng cho việc tìm hiểu vì sao những di sản mang bản sắc riêng lại có thể đạt tầm vóc di sản thế giới.
Từ đặc trưng riêng đến chinh phục 10 tiêu chí di sản của nhân loại
Mỗi di sản có thể sở hữu những giá trị đặc sắc nhưng để được công nhận ở tầm vóc quốc tế, các giá trị ấy cần đáp ứng những yêu cầu đánh giá thống nhất. Hệ thống tiêu chí của UNESCO cung cấp cơ sở xác định ý nghĩa vượt trội của di sản, đặt những đặc trưng riêng trong tương quan với di sản của nhân loại.
Việc UNESCO ghi danh một địa điểm vào danh sách di sản thế giới dựa trên khái niệm giá trị nổi bật toàn cầu, thường được gọi là Outstanding Universal Value (OUV). Đây là giá trị có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi quốc gia, mang tầm quan trọng đối với các thế hệ hiện tại và tương lai của nhân loại. Một di sản phải đáp ứng ít nhất một trong mười tiêu chí lựa chọn của UNESCO, đồng thời bảo đảm các yêu cầu về tính toàn vẹn, tính xác thực đối với di sản văn hóa và cơ chế bảo vệ, quản lý thích hợp.
Đối với di sản thiên nhiên, các tiêu chí có thể liên quan đến vẻ đẹp tự nhiên đặc biệt, những giai đoạn quan trọng trong lịch sử Trái đất, các quá trình địa chất, sinh thái hoặc việc bảo tồn đa dạng sinh học. Hạ Long, Cát Bà tiêu biểu cho giá trị cảnh quan và địa mạo karst biển. Phong Nha, Kẻ Bàng nổi bật về lịch sử địa chất, hệ thống hang động và các quá trình sinh thái. Ý nghĩa quốc tế của những địa điểm này nằm ở tính tiêu biểu, quy mô và giá trị khoa học của các quá trình tự nhiên.
Với di sản văn hóa, tiêu chí ghi danh có thể gắn với kiệt tác sáng tạo của con người, sự giao lưu văn hóa, bằng chứng độc đáo về một truyền thống hoặc nền văn minh, hay một hình thức kiến trúc và tổ chức không gian tiêu biểu. Hội An thể hiện sự giao lưu văn hóa qua cấu trúc thương cảng truyền thống. Mỹ Sơn lưu giữ chứng cứ đặc biệt về văn hóa Champa. Hoàng thành Thăng Long phản ánh lịch sử của một trung tâm quyền lực qua nhiều triều đại, trong khi Thành nhà Hồ thể hiện thành tựu kỹ thuật xây dựng kinh đô. Huế cho thấy sự kết hợp giữa quy hoạch, kiến trúc cung đình và cảnh quan.

Những giá trị lịch sử-văn hóa đặc biệt của khu di tích đã đưa Yên Tử trở thành một chốn thiêng trong đời sống tinh thần của người Việt. Ảnh: Minh Đức - TTXVN
Quần thể Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn - Kiếp Bạc bổ sung giá trị của một truyền thống tinh thần có ảnh hưởng sâu rộng, được thể hiện qua hệ thống di tích, cảnh quan và sự tiếp nối của các thực hành văn hóa. Tràng An lại được ghi danh theo cả tiêu chí văn hóa và thiên nhiên, phản ánh lịch sử tương tác lâu dài giữa con người với môi trường.
Từ các trường hợp này cần phân biệt đặc trưng riêng với giá trị nổi bật toàn cầu. Đặc trưng riêng tạo nên bản sắc của di sản, chẳng hạn kỹ thuật xây dựng thành đá, cấu trúc thương cảng, nghệ thuật đền tháp hay hệ thống hang động. Giá trị nổi bật toàn cầu được xác lập khi những đặc trưng ấy có ý nghĩa vượt ra ngoài phạm vi địa phương và quốc gia, đáp ứng các tiêu chí của UNESCO và được chứng minh bằng hồ sơ khoa học cùng cơ chế bảo vệ phù hợp.
Việc ghi danh cũng không khép lại quá trình nhận diện và quản lý giá trị. Những thay đổi về tri thức khoa học, phương pháp bảo tồn và yêu cầu quản trị có thể mở rộng cách tiếp cận di sản. Việc mở rộng Hạ Long sang quần đảo Cát Bà, mở rộng Phong Nha, Kẻ Bàng sang Hin Nam No (Lào) và ghi danh quần thể liên tỉnh Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn - Kiếp Bạc cho thấy tầm quan trọng ngày càng lớn của các mối liên hệ giữa địa điểm, cảnh quan, hệ sinh thái và truyền thống văn hóa.
Tuy nhiên giá trị nổi bật toàn cầu mới là nền tảng xác định ý nghĩa và yêu cầu bảo vệ di sản. Trên thực tế di sản còn tạo ra lợi ích về nghiên cứu khoa học, giáo dục, sinh kế cộng đồng, du lịch, dịch vụ hệ sinh thái và bản sắc địa phương. Nhiều lợi ích trong số này chưa được phản ánh đầy đủ trong doanh thu hay các chỉ số kinh tế thông thường. Đây là cơ sở để tiếp cận di sản từ góc độ tổng giá trị kinh tế.
Làm nên một nhận diện mới từ góc độ kinh tế di sản
Bảo tồn di sản đòi hỏi nhận diện đầy đủ những giá trị di sản tạo ra cho xã hội, kể cả các lợi ích chưa được phản ánh qua doanh thu hay hoạt động du lịch. Tiếp cận từ góc độ kinh tế giúp mở rộng cơ sở đánh giá, hỗ trợ lựa chọn phương án bảo tồn và định hướng tổ chức không gian phát triển phù hợp.
Cách tiếp cận tổng giá trị kinh tế (Total Economic Value - TEV), giúp nhận diện các nhóm giá trị của di sản một cách hệ thống. Bên cạnh giá trị sử dụng trực tiếp như vé tham quan và dịch vụ du lịch, di sản còn tạo ra giá trị gián tiếp thông qua dịch vụ hệ sinh thái, cảnh quan, giáo dục và nghiên cứu. Giá trị lựa chọn cho tương lai, giá trị tồn tại và giá trị trao truyền cho các thế hệ sau cũng cần được xem xét.
Với di sản thiên nhiên, những lợi ích này gắn với địa chất, cảnh quan, đa dạng sinh học và các dịch vụ hệ sinh thái. Với di sản văn hóa, chúng liên quan đến lịch sử, kiến trúc, khảo cổ, tín ngưỡng và bản sắc. Tràng An kết hợp nhiều nhóm giá trị trong cùng một hệ thống. Do cấu trúc giá trị của mỗi di sản khác nhau, phương pháp lượng giá cần được thiết kế phù hợp với đặc điểm của từng trường hợp.
Lượng giá kinh tế không đồng nghĩa với việc xác định giá bán của di sản. Những giá trị văn hóa, tinh thần và sinh thái có thể vượt ra ngoài khả năng quy đổi thành tiền. Mục tiêu của TEV là nhận diện những lợi ích thường bị bỏ sót trong quá trình ra quyết định, giúp cơ quan quản lý và cộng đồng có thêm căn cứ để cân nhắc các phương án bảo tồn, khai thác và đầu tư.

Chủ doanh nghiệp Khu du lịch Tràng An - Ninh Bình “khôn khéo” chia sẻ nguồn lợi bằng cách chia cho 3.600 hộ dân sống trong vùng di sản được quyền có 3.600 chiếc đò chở khách trên 3 tuyến tham quan trên mặt nước. Ảnh: CTV
Quần thể danh thắng Tràng An là trường hợp đáng chú ý cho hướng tiếp cận này. Đề án “Định giá kinh tế di sản, TEV, lượng hóa giá trị kinh tế tổng thể di sản thế giới” xem xét Tràng An như một tài sản phức hợp, gồm các nhóm giá trị văn hóa, tự nhiên và hệ thống cư trú. Kết quả ước tính được đề án công bố ở mức khoảng 213 tỷ USD với các cấu phần liên quan đến cảnh quan karst, đa dạng sinh học, khảo cổ, rừng đặc dụng, hoạt động văn hóa, tín ngưỡng, giải trí và lợi ích gắn với không gian sinh sống, sản xuất trong khu vực di sản và vùng đệm.
Con số này cần được hiểu theo phạm vi, giả định và phương pháp lượng giá của đề án, không phải giá giao dịch trên thị trường hay doanh thu thực tế của Tràng An. Ý nghĩa của nghiên cứu nằm ở việc xem xét nhiều nhóm giá trị trong cùng một hệ thống thay vì lấy doanh thu du lịch làm đại diện cho toàn bộ hiệu quả kinh tế của di sản.
Từ lượng giá kinh tế, bước tiếp theo là đưa kết quả vào hoạch định không gian. Quy hoạch di sản thường xác định ranh giới bảo vệ, vùng lõi, vùng đệm và các khu vực có thể khai thác. Những công cụ này cần được bổ sung bằng sự hiểu biết về cách các giá trị phân bố, tương tác và chịu tác động trong không gian.
Một hướng tiếp cận là xây dựng bản đồ giá trị, kết hợp dữ liệu về văn hóa, tự nhiên, cảnh quan, sinh thái, cư trú, sản xuất và hoạt động kinh tế. Qua đó, nhà quản lý có thể xác định khu vực cần bảo vệ nghiêm ngặt, nơi phù hợp với du lịch, nơi cần duy trì sinh kế truyền thống hoặc nơi có khả năng phát triển giáo dục, nghiên cứu và kinh tế sáng tạo. Công nghệ GIS và dữ liệu không gian hỗ trợ nhận diện mối liên hệ giữa các khu vực, đồng thời theo dõi biến đổi môi trường và sử dụng đất.
Trên cơ sở bản đồ giá trị, có thể xây dựng và so sánh các kịch bản phát triển. Kịch bản ưu tiên bảo tồn sẽ hạn chế khai thác tại những khu vực nhạy cảm. Kịch bản chú trọng du lịch có thể tăng doanh thu và việc làm nhưng cần tính đến sức chịu tải của cảnh quan, hệ sinh thái và hạ tầng. Kịch bản tích hợp hướng tới kết hợp bảo tồn, sinh kế cộng đồng, du lịch, giáo dục, nghiên cứu và công nghiệp sáng tạo trong một cấu trúc không gian thống nhất.
TEV hỗ trợ so sánh các kịch bản bằng cách xem xét lợi ích trực tiếp cùng chi phí xã hội, môi trường trong dài hạn. Một phương án tạo doanh thu lớn trong ngắn hạn nhưng làm suy giảm cảnh quan, hệ sinh thái hoặc giá trị văn hóa có thể gây tổn thất đáng kể về sau. Ngược lại, phương án có doanh thu trực tiếp thấp hơn nhưng duy trì được nhiều nhóm giá trị, cải thiện sinh kế và mở rộng cơ hội tiếp cận tri thức có thể mang lại lợi ích tổng thể bền vững hơn. Việc lượng giá cần đi cùng đánh giá tác động môi trường, tham vấn cộng đồng và các giới hạn bảo tồn bởi không phải mọi giá trị đều có thể quy đổi đầy đủ thành tiền.
Lượng giá kinh tế di sản giúp nhận diện những lợi ích thường bị bỏ sót trong quá trình ra quyết định; cơ quan quản lý và cộng đồng có thêm căn cứ để cân nhắc các phương án bảo tồn, khai thác và đầu tư. Trong ảnh: Dự án lấn biển xây khu đô thị tại vùng đệm của Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long từng bị tạm dừng thi công tháng 11.2023 khi dư luận lo ngại xâm hại di sản. Tháng 10.2025, dự án được tiếp tục thực hiện. Ảnh: Lã Nghĩa Hiếu
Yêu cầu này thể hiện ở cả 9 di sản thế giới của Việt Nam. Hạ Long, Cát Bà cần được quản lý trong mối liên hệ giữa cảnh quan biển đảo và hệ sinh thái. Phong Nha, Kẻ Bàng đòi hỏi phối hợp bảo tồn xuyên biên giới. Huế và Hội An phải cân bằng bảo tồn cấu trúc đô thị lịch sử với nhu cầu sinh sống và hoạt động kinh tế hiện đại. Hoàng thành Thăng Long đặt ra yêu cầu kết nối bảo tồn khảo cổ với không gian đô thị Hà Nội, trong khi Thành nhà Hồ cần được xem xét cùng cảnh quan và không gian nông thôn. Mỹ Sơn và Yên Tử đòi hỏi sự phối hợp giữa bảo vệ di tích, cảnh quan, thực hành tín ngưỡng, du lịch và cộng đồng. Tràng An cho thấy sự đan xen giữa giá trị tự nhiên, văn hóa, cư trú và sinh kế.
Tiếp cận kinh tế di sản góp phần chuyển tư duy quản lý từ bảo vệ từng địa điểm sang quản trị hệ thống giá trị trong không gian. Di sản có khả năng tạo nguồn lực cho du lịch, đồng thời thúc đẩy giáo dục, nghiên cứu, nghệ thuật, thiết kế, sản phẩm địa phương và các dịch vụ dựa trên tri thức. Khi cộng đồng tham gia bảo tồn và được hưởng lợi công bằng từ các hoạt động kinh tế, giá trị di sản có cơ hội được duy trì lâu dài hơn.
Đặc sắc của di sản thế giới Việt Nam được hình thành qua lịch sử tự nhiên và xã hội nhưng tương lai của chúng phụ thuộc đáng kể vào cách các giá trị được nhận diện và quản trị hôm nay. Lượng giá kinh tế không thay thế bảo tồn hay tự động tạo ra mô hình phát triển phù hợp. Giá trị của công cụ này nằm ở khả năng làm rõ những lợi ích, chi phí và lựa chọn vốn khó nhận diện trong các quyết định thông thường.
Khi kết hợp với nghiên cứu di sản, quy hoạch không gian và sự tham gia của cộng đồng, TEV có thể cung cấp cơ sở thông tin rộng hơn cho việc đánh giá các phương án phát triển. Mục tiêu là duy trì tính toàn vẹn và bản sắc của di sản, đồng thời tạo điều kiện để các giá trị văn hóa, tự nhiên và xã hội tiếp tục đóng góp cho đời sống đương đại và các thế hệ tương lai.
TS. Phạm Minh Quân - Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật, Đại học Quốc gia Hà Nội



