Di tích Nhà tù Sơn La - Bản hùng ca về ý chí bất khuất của người cộng sản

Một góc Di tích Quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La (tỉnh Sơn La) hiện nay. (Ảnh: Nguyễn Cường/TTXVN)

Nằm trên đồi Khau Cả, giữa lòng phường Tô Hiệu, tỉnh Sơn La, Di tích Quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La là nơi ghi dấu những năm tháng đấu tranh gian khổ nhưng hào hùng của các chiến sỹ cách mạng Việt Nam.

Từng được ví như “địa ngục trần gian” giữa núi rừng Tây Bắc, nơi đây không chỉ lưu giữ những chứng tích về tội ác của thực dân Pháp mà còn là biểu tượng sáng ngời của ý chí kiên cường, tinh thần bất khuất và niềm tin vào ngày độc lập.

“Địa ngục trần gian”

Nhà tù Sơn La được thực dân Pháp xây dựng năm 1908 trên đồi Khau Cả, với diện tích ban đầu khoảng 500m², chủ yếu dùng để giam giữ tù thường phạm.

Năm 1930, trước sự phát triển mạnh mẽ của phong trào đấu tranh cách mạng Việt Nam, thực dân Pháp mở rộng nhà tù thêm 1.500m², bắt đầu đưa các chiến sỹ cộng sản và tù chính trị lên giam giữ.

Đến năm 1940, thực dân Pháp tiếp tục xây dựng một trại giam rộng 170 m² với ý định giam giữ tù nhân nữ, nhưng kế hoạch này không được thực hiện. Qua ba lần xây dựng và mở rộng, Nhà tù Sơn La có tổng diện tích khoảng 2.170m².

Một góc Di tích Quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La (tỉnh Sơn La) hiện nay. (Ảnh: Nguyễn Cường/TTXVN)

Đặc biệt, trong quá trình mở rộng, thực dân Pháp còn xây dựng hệ thống xà lim ngầm nằm sâu khoảng 3m dưới lòng đất, được che giấu bên dưới khu nhà bếp. Hệ thống này gồm 5 phòng giam cá nhân và 2 phòng giam tập thể, trong đó có một xà lim tối. Đây là nơi giam giữ, đày đọa những người tù chính trị bằng các hình thức tra tấn và chế độ sinh hoạt vô cùng hà khắc.

Nhà tù được xây dựng kiên cố với tường bằng đá lẫn gạch, mái lợp tôn. Giường nằm của tù nhân được xây bằng đá, bề mặt láng ximăng, bên ngoài gắn hệ thống cùm chân chạy dọc theo chiều dài sàn. Điều kiện giam giữ khắc nghiệt, cộng với khí hậu Tây Bắc mùa hè nóng như đổ lửa, mùa đông giá rét, sương muối đã khiến bệnh tật phát sinh và lây lan nhanh chóng.

Thực dân Pháp sử dụng nhà tù như một công cụ đàn áp phong trào cách mạng, biến nơi đây thành chốn giam cầm, đày đọa thể xác và tinh thần của những người cộng sản. Nhà tù Sơn La từng được ví như “chiếc quan tài nắp mở, chỉ chờ tù nhân tắt thở đem chôn.”

Từ năm 1930 đến năm 1945, thực dân Pháp đã đày lên Nhà tù Sơn La 14 đoàn tù chính trị với tổng số 1.013 lượt tù nhân. Trong số đó có nhiều cán bộ lãnh đạo chủ chốt của Đảng, các Ủy viên Trung ương, Xứ ủy, Thành ủy và những chiến sỹ cách mạng kiên trung.

Biến nhà tù thành trường học cách mạng

Trái với âm mưu dùng nhà tù để tiêu diệt lực lượng cách mạng, chính trong hoàn cảnh khắc nghiệt ấy, những người cộng sản đã biến nơi giam cầm thành trường học cách mạng, nơi tôi luyện ý chí, bồi dưỡng lý tưởng và truyền bá tinh thần đấu tranh.

Nhiều chiến sỹ cách mạng ưu tú từng bị giam giữ tại đây như Tô Hiệu, Lê Duẩn, Trường Chinh, Nguyễn Lương Bằng, Văn Tiến Dũng, Lê Đức Thọ, Nguyễn Văn Trân, Lê Thanh Nghị... Dù phải đối mặt với đói rét, bệnh tật, đòn roi và những thủ đoạn đàn áp tàn bạo, các chiến sỹ vẫn giữ vững khí tiết, đoàn kết đấu tranh, tổ chức học tập chính trị và truyền đạt kinh nghiệm hoạt động cách mạng.

Từ Nhà tù Sơn La, ngọn lửa đấu tranh cách mạng tiếp tục được thắp lên giữa núi rừng Tây Bắc, góp phần đào tạo, bồi dưỡng nhiều cán bộ nòng cốt cho Đảng và cách mạng Việt Nam. Những hoạt động kiên cường của các chiến sỹ cộng sản tại đây đã đóng góp quan trọng vào thắng lợi của cuộc Tổng khởi nghĩa Tháng Tám năm 1945.

Cây đào Tô Hiệu bên trong Di tích Quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La hiện nay. (Ảnh: Nguyễn Cường/TTXVN)

Trong số những người cộng sản từng bị giam cầm tại Nhà tù Sơn La, đồng chí Tô Hiệu là một biểu tượng tiêu biểu về ý chí và nghị lực cách mạng.

Bị thực dân Pháp xếp vào thành phần tù nhân đặc biệt nguy hiểm, lại mắc bệnh lao phổi, đồng chí Tô Hiệu bị giam riêng trong một xà lim cạnh hành lang đi tuần. Dù cơ thể bị bệnh tật tàn phá, đồng chí vẫn không ngừng hoạt động cách mạng, viết tài liệu, truyền đạt kinh nghiệm và huấn luyện đảng viên.

Trong những ngày tháng bị giam cầm, đồng chí thường ngồi trên bệ ximăng, quay mặt vào tường, co hai đầu gối áp vào ngực để giảm đau do bệnh phổi, vừa viết tài liệu vừa ho, nhiều khi khạc ra máu. Thế nhưng, những đau đớn về thể xác không thể khuất phục được ý chí của người chiến sỹ cộng sản.

Đặc biệt, từ những giọt nước ít ỏi trong ngục tối, đồng chí đã kiên trì gieo và chăm sóc một mầm đào ngay bên ngách xà lim. Hành động giản dị ấy không chỉ thể hiện tình yêu thiên nhiên, niềm lạc quan mà còn gửi gắm niềm tin mãnh liệt vào tương lai, vào ngày cách mạng giành thắng lợi.

Ngày 7/3/1944, đồng chí Tô Hiệu trút hơi thở cuối cùng ở tuổi 32. Sự hy sinh của đồng chí để lại niềm tiếc thương sâu sắc đối với đồng đội và trở thành biểu tượng của tinh thần người cộng sản kiên trung.

Để tưởng nhớ người đồng chí thân yêu, các chiến sỹ cách mạng tại nhà tù đã bí mật khắc tấm bia mang tên “Tô Hiệu” và đặt dưới mộ đồng chí. Cây đào do đồng chí vun trồng tiếp tục được những người ở lại chăm sóc. Mỗi độ Xuân về, cây lại nở hoa, trở thành biểu tượng của sức sống, niềm tin và khát vọng tự do.

Trải qua những trận ném bom của thực dân Pháp năm 1952 và đế quốc Mỹ năm 1965, Nhà tù Sơn La gần như bị phá hủy hoàn toàn, nhưng cây đào vẫn tồn tại. Ngày nay, cây được gọi là “cây đào Tô Hiệu”, trở thành một chứng nhân lịch sử đặc biệt, gắn liền với cuộc đời và tinh thần bất khuất của người chiến sỹ cộng sản.

Gìn giữ và phát huy giá trị di tích quốc gia đặc biệt

Sau khi hòa bình lập lại, Bảo tàng tỉnh Sơn La đã tiến hành ba lần tu bổ, tôn tạo Di tích Nhà tù Sơn La vào các năm 1980, 1994 và 2009-2010 nhằm bảo vệ những dấu tích còn lại, phục vụ công tác nghiên cứu, giáo dục truyền thống và tham quan của nhân dân.

Quần thể Di tích lịch sử Nhà tù Sơn La còn có cây đa Bản Hẹo - địa điểm liên lạc giữa Chi bộ Nhà tù Sơn La với Trung ương Đảng; Nghĩa trang liệt sỹ Nhà tù Sơn La (Nghĩa trang Gốc Ổi) - nơi yên nghỉ của hơn 60 anh hùng, liệt sỹ đã hy sinh tại nhà tù.

Với những giá trị lịch sử đặc biệt, Nhà tù Sơn La được xếp hạng Di tích quốc gia năm 1962 và được công nhận là Di tích Quốc gia Đặc biệt ngày 31/12/2014.

Trải qua nhiều thập kỷ, nơi đây đã trở thành địa chỉ đỏ trong công tác giáo dục truyền thống cách mạng, góp phần bồi đắp lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc cho các thế hệ, đặc biệt là thế hệ trẻ các dân tộc Sơn La và nhân dân cả nước.

Đồ án Điều chỉnh Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La, tỉnh Sơn La. (Ảnh: Nguyễn Cường/TTXVN)

Mới đây, ngày 4/11/2026, Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La tổ chức Hội nghị công bố Quyết định số 2722/QĐ-BVHTTDL ngày 12/10/2026 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch về việc phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La.

Phạm vi lập điều chỉnh quy hoạch bao gồm toàn bộ khu vực thuộc Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị Di tích quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt tại Quyết định số 687/QĐ-TTg ngày 5/6/2019, với tổng quy mô 32,3ha thuộc phường Tô Hiệu.

Cụ thể, khu vực Di tích Nhà tù Sơn La và di tích Nhà thương tại đồi Khau Cả có diện tích 7,49ha; khu vực Nghĩa trang liệt sỹ Nhà tù Sơn La tại thung lũng Gốc Ổi có diện tích 9,39ha.

Việc điều chỉnh quy hoạch có ý nghĩa quan trọng, tạo cơ sở pháp lý và định hướng tổng thể, lâu dài cho công tác quản lý, bảo quản, tu bổ, phục hồi và phát huy giá trị di tích. Đồng thời, cụ thể hóa định hướng Quy hoạch tỉnh Sơn La thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Theo định hướng, quy hoạch chú trọng bảo vệ các yếu tố gốc, gìn giữ cấu trúc không gian di tích; tổ chức các khu chức năng gắn với bảo tồn, trưng bày và phát huy giá trị di sản. Cùng với đó là định hướng phát triển công viên di sản, văn hóa, lịch sử và hoàn thiện hệ thống hạ tầng hỗ trợ.

Qua đó, từng bước hình thành không gian di sản có giá trị, kết nối hài hòa giữa bảo tồn lịch sử, phát triển văn hóa và du lịch bền vững.

Lãnh đạo Ủy ban Nhân dân tỉnh Sơn La nhấn mạnh bảo tồn và phát huy giá trị Di tích Quốc gia đặc biệt Nhà tù Sơn La là nhiệm vụ có ý nghĩa chính trị, lịch sử và văn hóa sâu sắc, đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt và trách nhiệm của cả hệ thống chính trị.

Các sở, ban, ngành, đơn vị và địa phương liên quan được yêu cầu khẩn trương triển khai những nhiệm vụ được giao, quản lý chặt chẽ quy hoạch đã được phê duyệt; rà soát, cập nhật đầy đủ ranh giới, diện tích quy hoạch vào hồ sơ di tích và các quy hoạch liên quan. Đồng thời, xây dựng lộ trình thực hiện cụ thể, xác định danh mục dự án ưu tiên, tiến độ và nhu cầu vốn, tập trung triển khai các dự án bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích, hoàn thiện hạ tầng và cảnh quan theo hướng đồng bộ.

Việc điều chỉnh quy hoạch không chỉ mở ra định hướng mới trong công tác bảo tồn một di sản lịch sử đặc biệt mà còn góp phần đưa những giá trị cách mạng của Nhà tù Sơn La tiếp tục lan tỏa trong đời sống đương đại.

Nơi từng ghi dấu những năm tháng tù đày khắc nghiệt sẽ tiếp tục là địa chỉ giáo dục truyền thống, nhắc nhở các thế hệ hôm nay và mai sau về sự hy sinh, lòng yêu nước và ý chí kiên cường của những người đã chiến đấu vì độc lập, tự do của dân tộc./.