Khai quật đàn tế Nam Giao phát hiện kiến trúc hiếm gặp

Ông Nguyễn Văn Long - Phó Giám đốc Ban Quản lý di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa cho biết, đơn vị vừa báo cáo kết quả đợt khai quật khảo cổ mới nhất tại khu vực Đàn tế Nam Giao, thuộc Di sản thế giới Thành nhà Hồ ở xã Vĩnh Lộc (tỉnh Thanh Hóa).

Theo đó, đợt khai quật lần thứ năm tại di tích đàn tế Nam Giao được Viện Khảo cổ học phối hợp với Ban Quản lý Di sản Thành Nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa triển khai trong hai năm 2025-2026. Với 94 hố khai quật, tổng diện tích 9.909m² tại cấp nền 4 và cấp nền 5, đợt nghiên cứu đã mang lại nhiều phát hiện mới, giúp hoàn thiện đáng kể nhận thức về tổng thể kiến trúc đàn tế.

Đợt khai quật lần thứ năm tại di tích đàn tế Nam Giao được triển khai trong hai năm 2025-2026.

Phát hiện cụm kiến trúc quy mô lớn

Một trong những kết quả đáng chú ý nhất của đợt khai quật là phát hiện cụm kiến trúc phía tây cấp nền 4, gồm tiền điện, chính điện và hai dãy hành lang liên kết với nhau thành một tổng thể thống nhất.

Trong đó, kiến trúc chính điện có diện tích khoảng 190m², kết cấu 5 gian, vì 4 cột, là công trình có diện tích lớn nhất trong toàn bộ cụm kiến trúc nội đàn được ghi nhận tại cấp nền 4. Tiền điện rộng khoảng 115m², cũng có kết cấu 5 gian. Hai dãy hành lang phía bắc và phía nam, mỗi dãy khoảng 42m², kết nối các công trình, tạo thành không gian khép kín.

Theo báo cáo sơ bộ, cụm kiến trúc này có tổng diện tích các công trình trên 300m², chưa kể sân và đường đi, được bố trí đăng đối, bao bọc bởi hệ thống tường và có cổng ra vào riêng.

Đáng chú ý, bố cục tiền điện - sân - chính điện - hành lang khép kín, cùng vị trí nằm trong khu nội đàn, gần Giếng Vua, củng cố nhận định đây có thể là Trai Cung - nơi nhà vua trai giới, thanh tẩy và chuẩn bị trước khi thực hiện nghi lễ tế Giao.

Có tất cả 94 hố khai quật, tổng diện tích 9.909m² tại cấp nền 4 và cấp nền 5

Đây là nhận định từng được các nhà nghiên cứu đưa ra từ những đợt khảo sát trước, nhưng nay có thêm dữ liệu khảo cổ để tiếp tục kiểm chứng. Phát hiện góp phần làm rõ hơn không gian chuẩn bị nghi lễ của nhà vua, bên cạnh khu vực hành lễ chính trên cấp nền cao nhất.

Cổng tam quan có kết cấu hiếm gặp

Đợt khai quật tiếp tục làm rõ kiến trúc cổng thứ 5, nằm giữa cấp nền 4 và cấp nền 5, giữ vai trò kết nối khu ngoại đàn với khu nội đàn.

Cổng có kích thước khoảng 11,3m x 5,2m, kết cấu 3 gian, vì 3 hàng cột. Theo báo cáo, đây là kiểu kết cấu khá hiếm gặp trong các kiến trúc cổng thời Lý - Trần - Hồ đã biết, khi phần lớn công trình cổng sử dụng kết cấu vì 2 cột.

Địa thế đàn tế Nam Giao nhìn từ trên cao

Phát hiện này cho thấy cổng được đầu tư quy mô, có thể giữ vai trò quan trọng trong việc phân định không gian nghi lễ. Tại khu vực cổng còn xuất lộ dấu tích nền đá bó, bậc lên xuống, sân lát gạch và hệ thống đường Thần đạo.

Đường Thần đạo tại cấp nền 5 được xác định có 5 làn, tổng chiều rộng khoảng 9,5m. Làn chính giữa rộng 3,2m, được tôn cao hơn các làn bên từ 7-10cm. Hai làn kề bên rộng khoảng 1,5m, hai làn ngoài cùng rộng khoảng 1,6-1,7m.

Trong khi đó, đường Thần đạo tại cấp nền 4 còn rõ 3 làn, gồm làn chính giữa rộng 2m và hai làn bên rộng khoảng 1,35-1,4m.

Sự khác biệt về số làn đường phản ánh cách tổ chức không gian nghi lễ tại từng cấp nền. Theo cách lý giải trong báo cáo, làn giữa dành cho thần linh, các làn bên dành cho nhà vua và những người tham gia nghi lễ, thể hiện trật tự thứ bậc nghiêm ngặt.

Mặt bằng dấu tích kiến trúc phía Tây cấp nền 4, đàn tế Nam Giao

Làm rõ kỹ thuật xây dựng, thoát nước của người xưa

Các dấu tích địa tầng tại cấp nền 4 cho thấy người xưa đã thực hiện khối lượng san lấp, gia cố đáng kể để tạo mặt bằng xây dựng trên sườn núi Đốn Sơn.

Bên dưới các lớp kiến trúc là nhiều lớp đất sét, đá dăm, đá phiến và đất đồi lẫn laterit. Riêng các lớp gia cố nền có độ dày trên dưới 1m, cho thấy việc tôn tạo mặt bằng được tiến hành có chủ đích, phục vụ xây dựng các công trình kiên cố.

Đáng chú ý, hệ thống thoát nước quanh cụm kiến trúc phía tây cấp nền 4 được phát hiện với nhiều loại hình khác nhau, gồm cống xây bằng gạch dựng nghiêng, cống tạo từ hai viên ngói cong úp vào nhau và cống đá xuyên qua tường bao.

Dấu tích đường lát đá cấp nền 4 đàn tế Nam Giao

Các cống được bố trí để dẫn nước từ sân, hành lang và khu vực kiến trúc xuống cấp nền thấp hơn. Điều này cho thấy người xây dựng đã tính toán tương đối kỹ về thủy văn, địa hình dốc và khả năng thoát nước, nhằm bảo vệ nền móng công trình.

Những phát hiện này bổ sung bằng chứng về trình độ quy hoạch và kỹ thuật xây dựng của vương triều Hồ, đặc biệt trong việc tổ chức một quần thể kiến trúc nhiều tầng trên địa hình tự nhiên phức tạp.

Hoàn thiện bức tranh tổng thể đàn tế Nam Giao

Tại cấp nền 5, khu vực ngoại đàn, đoàn khai quật phát hiện nền đất sét được đầm gia cố trên diện rộng, nhiều khả năng là sân ngoài không lát gạch hoặc đá. Kết quả này giúp phân biệt rõ hơn chức năng giữa khu ngoại đàn và khu nội đàn.

Kết hợp với kết quả 4 đợt khai quật trước vào các năm 2004, 2007, 2008 và 2009-2010, đến nay các nhà khảo cổ cơ bản có thể dựng lại mặt bằng tổng thể đàn tế Nam Giao trên cả 5 cấp nền.

Địa tầng hố cắt tại cấp nền 5 đàn tế Nam Giao

Đàn tế có tổng chênh cao giữa cấp nền thấp nhất và cao nhất trên 9m, với hệ thống kiến trúc, đường đi, tường bao và các không gian nghi lễ được tổ chức theo tầng bậc.

Các di vật thu được, gồm gạch, ngói, đồ gốm men trắng, men ngọc, men nâu và đồ sành, có niên đại phù hợp với thời Trần - Hồ, đặc biệt là giai đoạn đầu thế kỷ XV.

Những kết quả mới tiếp tục củng cố nhận định đàn tế được vua Hồ Hán Thương xây dựng vào tháng 8/1402, phù hợp với ghi chép trong các bộ sử như “Đại Việt sử ký toàn thư” và “Đại Việt sử ký tiền biên”.

Kết quả khai quật là cơ sở quan trọng hoàn thiện bức tranh tổng thể đàn tế Nam Giao

Không chỉ làm sáng tỏ quy mô và cấu trúc kiến trúc, theo ông Nguyễn Văn Long, Phó Giám đốc Ban Quản lý di sản Thành nhà Hồ và các di tích trọng điểm tỉnh Thanh Hóa, đợt khai quật còn cung cấp cơ sở khoa học quan trọng phục vụ nhận diện, phân vùng, bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Qua đó, đàn tế Nam Giao ngày càng được nhìn nhận rõ hơn như một bộ phận quan trọng trong quy hoạch kinh đô Tây Đô, phản ánh trình độ tổ chức, kỹ thuật xây dựng và đời sống nghi lễ của vương triều Hồ.