'Địa chỉ đỏ' của Ngoại giao Việt Nam

Đại diện Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa tiếp quản Nhà tài chính Đông Dương, nay là trụ sở Bộ Ngoại giao tháng 10/1954. (Ảnh tư liệu)

Ngôi nhà trăm mái duy nhất ở Việt Nam

Ngôi nhà số 1 Tôn Thất Đàm do kiến trúc sư Ernest Hebrard thiết kế năm 1924, khởi công xây dựng năm 1925 và hoàn thành năm 1928 theo Đồ án Quy hoạch chi tiết khu trung tâm hành chính, chính trị Đông Dương. Ban đầu, tòa nhà là Sở Tài chính Đông Dương.

Từ khi làm trụ sở Bộ Ngoại giao, Tòa nhà là nơi diễn ra nhiều sự kiện, chứng kiến nhiều cuộc họp, quyết định lịch sử quan trọng, liên quan trực tiếp đến chính sách đối ngoại cũng như vận mệnh của đất nước. Tọa lạc giữa ngã tư Chu Văn An, Điện Biên Phủ đến Tôn Thất Đàm (quận Ba Đình, Hà Nội), theo các nhà nghiên cứu, đây là tòa nhà trăm mái duy nhất ở Hà Nội cũng như ở Việt Nam. Đến nay, 14 Bộ trưởng Ngoại giao đã làm việc và tiếp nhiều đoàn cấp cao, nhân vật quốc tế quan trọng tại đây.

Công trình là sự hòa quyện hài hòa kiến trúc bản địa và kiến trúc Pháp, lấy yếu tố trọng tâm là vườn và phố, kết hợp sự đối xứng các trụ với nhau, vừa mang vẻ đẹp thẩm mỹ, vừa mát về không gian lại chống được nóng ẩm và mưa, có công năng sử dụng tốt, giá trị bảo tồn rất cao, thể hiện bước tiến lớn về kiến trúc của Pháp đặc biệt tại Đông Dương.

Mặt bằng công trình có hình chữ H. Khối chính cao và rộng nhìn ra quảng trường án ngữ trục phố Chu Văn An hội tụ với hai trục phố Điện Biên Phủ và Tôn Thất Đàm. Khối sau hẹp và thấp hơn nhìn ra không gian vườn - công viên lớn nay là Bắc Sơn. Tòa nhà có bố cục quy hoạch theo quan niệm “thành phố - vườn” thịnh hành thời bấy giờ. Kiến trúc này kết hợp hài hòa với nhau tạo nên vẻ đẹp độc đáo.

Trụ sở Bộ Ngoại giao, tòa nhà số 1 Tôn Thất Đàm. (Ảnh: Chu Văn)

Tòa nhà có hệ mái ngói nhiều lớp kiểu kiến trúc phương Đông, được thiết kế tinh tế, đặc biệt là lầu mái lớn ở khối trung tâm mặt đứng chính, cùng với lớp mái phân tầng, che cửa sổ và mái tiền sảnh. Hệ mái còn có ý nghĩa quan trọng trong việc chống mưa hắt, che nắng, giảm bức xạ mặt trời. Cửa sổ rộng với kết cấu trong kính, ngoài chớp, lại có mái che cùng hệ thống các lỗ thoáng ở thân tường trên cửa sổ sát trần và trên sàn, giúp làm tăng khả năng đối lưu không khí, thông thoáng tự nhiên đảm bảo điều kiện khí hậu trong phòng tốt nhất cả trong mùa hè nóng bức và mùa đông lạnh giá.

Mặc dù về mặt tổ chức mặt bằng, không gian, chức năng hoàn toàn theo phong cách kinh điển của các tòa nhà hành chính ở Pháp lúc bấy giờ, nhưng về mặt xử lý kiến trúc, tác giả đã khéo léo kết hợp nhiều chi tiết kiến trúc phương Đông. Không chỉ đặc sắc ở những mái ngói, các tường rào chung quanh tòa nhà cũng được thiết kế rất tinh tế với các tụ phân cách mang hình búp sen của Phật giáo. Các ô trang trí trên tường rào đều mang hình chữ Thọ (bằng chữ Hán) cách điệu. Ngoài ra, các ô thông gió trên tầng lầu và tường rào đều mang dấu ấn văn hóa phương Đông vô cùng thanh thoát.

Ngày 26/8/2016, trụ sở Bộ Ngoại giao được trao bằng xếp hạng di tích lịch sử cấp quốc gia. Ông Trần Đình Thành, Phó Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) cho biết: “Chúng tôi xếp hạng đó là di tích kiến trúc nghệ thuật. Đây là tòa nhà trăm mái duy nhất thời Pháp thuộc của Việt Nam, được khởi công xây dựng từ năm 1925. Công trình này có giá trị kiến trúc và lịch sử lâu dài. Hai khối nhà chính được xây từ năm 1925 đến bây giờ cơ bản được bảo tồn nguyên vẹn”.

Đại diện Văn phòng Bộ giới thiệu với các sinh viên về lịch sử tòa nhà Bộ Ngoại giao. (Ảnh: Nguyễn Hồng)

Ký ức tháng 10 năm ấy

Là một trong những người đầu tiên vào tiếp quản trụ sở Bộ Ngoại giao tháng 10/1954 đồng thời cũng là người gắn bó với ngôi nhà này hơn nửa thế kỷ, nguyên Ủy viên Trung ương Đảng, nguyên Bộ trưởng Ngoại giao Nguyễn Dy Niên chia sẻ với TG&VN: “Có lẽ lúc ấy không ai có thể mường tượng được rằng, số 1 Tôn Thất Đàm sẽ trở thành chứng nhân lịch sử, ghi dấu và chứng kiến tất cả những chặng đường lịch sử đầy gian khó, thử thách và vinh quang của Ngoại giao Việt Nam, từ những ngày đầu miền Bắc xây dựng XHCN, mở rộng quan hệ đối ngoại, đến cục diện đánh-đàm và Hiệp định Paris lịch sử, từ những năm kiến quốc, rồi phá thế bao vây cấm vận đến ngoại giao thời mở cửa, đa phương hóa-đa dạng hóa, cho đến ngoại giao chủ động, tích cực hội nhập quốc tế sâu rộng ngày hôm nay”.

Trở lại với những ngày tháng Mười năm ấy, ông Nguyễn Dy Niên xúc động nhớ lại mặt trước của trụ sở Bộ Ngoại giao số 1 Tôn Thất Đàm vẫn như bây giờ. Từ tường rào thấp rất mỹ thuật đến các chi tiết hoa văn trên những bức tường màu vôi vàng, chiếc cổng sắt lớn mở vào sảnh vẫn như xưa, hàng cây long não già nua nhưng lúc nào cũng xanh tươi rì rào trong gió. “Tôi vẫn giữ mãi ấn tượng khi ngước nhìn lên lá cờ đỏ sao vàng tung bay trên nóc trụ sở Bộ lúc ấy. Trời Hà Nội tháng Mười xanh trong, những mái ngói đỏ, tường vàng, cửa gỗ nâu và thấp thoáng tán lá cây xanh rợp. Những đường nét khắc họa có lẽ sống mãi trong tâm khảm những cán bộ ngoại giao lúc ấy và nhiều thế hệ sau này. Chỉ có cảnh quan phía sau Bộ có nhiều thay đổi. Khi chúng tôi vào, sau Bộ là khoảnh đất trống với giao thông hào và dây thép gai bao quanh như chứng tích và dấu vết của chiến tranh. Nhưng không lâu sau đó, chính quyền thành phố đã mau chóng giúp đỡ dọn dẹp, trả lại khuôn viên thanh bình cho tòa nhà cổ kính này”.

Trải qua trăm năm lịch sử, đến nay tòa nhà vẫn luôn được đánh giá là một kiến trúc đẹp, nổi bật, góp phần tạo nên vẻ đẹp kiến trúc đô thị nói riêng và sức hấp dẫn của Hà Nội nói chung. (Nguồn: Vietnamnet)

Ông Nguyễn Dy Niên kể: Khi chúng tôi vào tiếp quản Hà Nội, Bác Hồ đã chọn nơi đây làm trụ sở Bộ Ngoại giao và đưa ra ba tiêu chí. Thứ nhất, đó phải là một nơi có thể tiếp khách nước ngoài. Thứ hai, phải gần Đảng, gần Chính phủ. Thứ ba, phải gần Bác, tức là ở gần nơi Bác làm việc. Cả ba tiêu chí đó, số 1 Tôn Thất Đàm đều đáp ứng được. Cho nên khi chúng tôi tiếp quản, Bác rất hài lòng. Bác đã đến thăm tòa nhà này bốn lần, hai lần dự Hội nghị Ngoại giao và hai lần đến làm việc với các đồng chí lãnh đạo.

“Có thể nói, nơi đây gắn bó với lịch sử ngành Ngoại giao và cũng làm cho hình ảnh, tư tưởng và tình cảm của Bác Hồ ngày càng thấm sâu trong các thế hệ cán bộ ngoại giao. Tôi nghĩ, tòa nhà số 1 Tôn Thất Đàm là một báu vật của ngoại giao Việt Nam”, nguyên Bộ trưởng bày tỏ.

Theo ông, lịch sử của ngôi nhà, lịch sử hoạt động của ngành Ngoại giao, cùng với tình cảm và sự quan tâm đặc biệt của Bác Hồ dành cho ngành – tất cả những điều đó tạo nên một giá trị vô cùng thiêng liêng đối với mỗi cán bộ ngoại giao. Mãi mãi về sau, các thế hệ con cháu chúng ta sẽ tiếp nối, gìn giữ báu vật ấy; luôn nhìn về đó để nhớ đến Bác Hồ, nhớ đến Tổ quốc, nhớ đến nhân dân.

Từ góc nhìn của một nhà ngoại giao, một chứng nhân, “ngôi nhà số 1 Tôn Thất Đàm không bị lạc hậu theo thời gian. Giữa những tòa nhà chọc trời, những công trình hiện đại của Hà Nội hôm nay, số 1 Tôn Thất Đàm vẫn đứng đó, giữ một vị thế rất riêng. Bởi nó là lịch sử!”.

Hơn 80 năm qua, các thế hệ cán bộ ngoại giao đã gìn giữ ngôi nhà mà Bác Hồ giao cho, trân trọng từng viên gạch, viên ngói. Màu vôi vàng đậm, màu cửa nâu, các bậc cầu thang bằng gỗ lim vẫn vẹn nguyên như trường tồn với thời gian, như ý chí sắt son của các cán bộ ngoại giao luôn phấn đấu vì dân tộc và đất nước. Số 1 Tôn Thất Đàm mãi mãi là địa chỉ đỏ, là chỗ dựa vững chắc cho ngoại giao Việt Nam vươn cao, vươn xa, góp phần xứng đáng vào công cuộc xây dựng và phát triển đất nước.