Địa lý nhân văn và bài học cho chuyển đổi nông nghiệp ĐBSCL

Một cánh đồng lúa ở ĐBSCL.

Không phải ngẫu nhiên mà lịch sử ĐBSCL có thể kể lại bằng lịch sử của cây lúa. Ở đây, địa lý không chỉ là đất, nước, khí hậu. Địa lý là cách con người chọn sống cùng tự nhiên, là mối quan hệ qua lại giữa ruộng đồng và tâm tính con người. Đó chính là tinh thần cốt lõi của địa lý nhân văn.

Nước nổi - lúa nổi: con người học cách nhún mình

Hàng trăm năm trước, khi những lớp cư dân đầu tiên xuôi về đất phương Nam, họ không gặp một vùng đất “thuận lợi” theo nghĩa thông thường. Đất thì thấp, nước thì ngập lụt hàng năm. Muỗi kêu như sáo thổi, đỉa lội tựa bánh canh. Nhưng chính trong điều kiện ấy, cây lúa nổi ra đời, thứ lúa không chống lại lũ, mà lớn lên cùng lũ.

Cây lúa vươn thân theo mực nước dâng, giống như con người miền Tây học cách sống chung với nước. Địa lý nhân văn bắt đầu từ đây, thiên nhiên không bị chinh phục, mà được thấu hiểu. Lối sống “thuận thiên” không phải là khẩu hiệu, mà là kinh nghiệm sống còn được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Từ mùa vụ đến tính cách, lúa làm nên người. Cây lúa định hình nhịp sống. Mùa gieo, mùa gặt, mùa nước nổi, mùa đất nghỉ. Nhịp ấy làm nên một tính cách rất riêng, chậm rãi nhưng bền bỉ, hiền hòa nhưng không yếu đuối. Người nông dân miền Tây Nam bộ ít khi nóng vội, bởi ruộng đồng dạy con người không thể thúc cây lúa lớn nhanh hơn quy luật của đất trời.

Chính vì vậy, cộng đồng làng xóm ở ĐBSCL hình thành theo cách rất “mở”. Không tường cao, không cổng kín. Ruộng liền ruộng, nước thông nước. Địa lý mở tạo nên tâm lý mở, và cây lúa là chất keo gắn kết cộng đồng, dần đổi công, giúp nhau mùa gặt, chia nhau con cá, bó lúa giống.

Khi can thiệp sâu vào tự nhiên, cây lúa lên tiếng

Bước sang giai đoạn thâm canh cao, cây lúa được đặt vào một vai trò khác. Phải cho năng suất cao, phải chạy theo vụ mùa. Hai vụ, rồi ba vụ một năm, đê bao khép kín, nước không còn ra vào tự do. Lúa nhiều hơn, nhưng đất mệt hơn, nước bẩn hơn, con người cũng căng thẳng hơn. Có nông dân giàu lên nhờ cây lúa, nhưng cũng có nông dân rơi vào khó khăn vì cây lúa.

Địa lý nhân văn lúc này lên tiếng như một lời nhắc nhở. Khi thay đổi không gian sống của cây lúa, con người cũng đang thay đổi không gian sống của chính mình. Không chỉ là chuyện môi trường, mà là chuyện sinh kế, văn hóa, và cả sự gắn kết cộng đồng.

Lúa sinh thái - sự trở về của triết lý sống

Những mô hình lúa sinh thái, lúa giảm phát thải, lúa - cá, lúa - tôm, lúa - sen, lúa - màu… không đơn thuần là giải pháp kỹ thuật. Đó là một sự điều chỉnh lại mối quan hệ giữa con người và không gian sống. Khi ruộng cho cá về, khi nước được “thở”, cây lúa trở lại vai trò nguyên bản, nuôi sống con người mà không làm kiệt quệ đất đai.

Trong những bữa cơm bên bờ ruộng, hạt gạo không còn là “sản phẩm”, mà là kết tinh của đất, nước, công sức và cả sự lựa chọn cách sống, cách gieo trồng. Người nông dân không chỉ hỏi “năng suất bao nhiêu”, mà còn hỏi “làm vậy có bền không”, “con cháu mình sau này còn ruộng để làm không”.

Nhìn lại lịch sử cây lúa ở ĐBSCL, chúng ta hiểu rằng mọi chính sách nông nghiệp nếu tách rời địa lý nhân văn đều khó đi xa. Bởi địa lý không chỉ nằm trên bản đồ, mà nằm trong ký ức, tập quán, nếp nghĩ của người dân trong không gian địa lý.

Chuyển đổi nông nghiệp vì vậy không thể chỉ dựa vào mô hình, chỉ tiêu hay công nghệ. Nó phải trả lời được những câu hỏi rất người:

Người nông dân sống ra sao trên mảnh đất này?

Cây lúa đang thích nghi hay đang chịu đựng?

Cộng đồng có còn gắn kết như trước?

Cây lúa khi chín luôn cúi đầu, không phải vì yếu, mà vì đã đủ đầy. Có lẽ đó cũng là bài học sâu xa mà lịch sử ĐBSCL gửi gắm. Phát triển không phải là ngẩng cao đầu để thấy hơn người, mà là cúi xuống thấp hơn để hiểu đất, hiểu nước và để hiểu nhau. Địa lý nhân văn, suy cho cùng, không nằm trong sách vở. Nó nằm trên những cánh đồng lúa trải dài, trong nhịp sống chậm rãi của người miền Tây, và trong cách con người chọn sống hài hòa với nơi mình thuộc về.

Lê Minh Hoan