Điểm số kỳ thi rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn là hình thành nhân cách trung thực, bản lĩnh văn hóa và tinh thần trách nhiệm

Sáng 14.8, hơn 320 thí sinh tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang bước vào môn Ngữ văn, mở đầu kỳ thi tốt nghiệp THPT lần hai.

Đề thi môn Ngữ văn gồm phần Đọc hiểu (4 điểm) và Viết (6 điểm). Trong đó, phần Đọc hiểu sử dụng ngữ liệu bài viết "Những 'mặt trận vô hình' của an ninh văn hóa" của PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội làm ngữ liệu chính.

Đề thi lại môn Ngữ văn. Ảnh: VTC News

Trao đổi với Văn Hóa, đại biểu Bùi Hoài Sơn cho biết ông bất ngờ, vui và xúc động khi đoạn viết của mình được đưa vào đề thi. Theo ông, với một người làm nghiên cứu và hoạt động trong lĩnh vực văn hóa, đây là niềm vui đặc biệt khi những suy nghĩ được viết từ góc độ chuyên môn có cơ hội đến với học sinh một cách tự nhiên, gần gũi.

Chia sẻ về một số nội dung trong đề thi, ông Bùi Hoài Sơn cho rằng an ninh văn hóa có thể được xem là một khái niệm mang tính học thuật, nhưng những biểu hiện của nó lại hiện diện hằng ngày trong đời sống của người trẻ.

Từ mạng xã hội, tin giả, các sản phẩm giải trí xuyên biên giới, thuật toán đề xuất nội dung đến cách mỗi người tiếp nhận những giá trị và lối sống mới đều có liên quan đến vấn đề này.

“Ngược lại, đó là một cách để môn Ngữ văn kết nối sâu hơn với những vấn đề của đời sống đương đại, giúp các em không chỉ đọc hiểu một văn bản mà còn suy nghĩ về chính môi trường văn hóa đang sống”, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho hay.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, đoạn trích đã nhấn mạnh một số đặc trưng quan trọng của các nguy cơ an ninh phi truyền thống. Những nguy cơ này thường vượt qua ranh giới quốc gia, có khả năng lan truyền rất nhanh, liên quan đến nhiều chủ thể và khó xác định chính xác nguồn phát.

Đồng thời, luôn có sự đan xen giữa yếu tố bên trong và bên ngoài, giữa mục đích kinh tế, công nghệ với những tác động về xã hội, chính trị và văn hóa.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng chính những đặc trưng này khiến các thách thức an ninh trong thời đại ngày nay trở nên phức tạp hơn. Khi viết bài, ông lựa chọn những đặc trưng này bởi chúng giúp lý giải khá rõ những gì đang diễn ra trong không gian văn hóa số.

Thực tế, một video giả mạo có thể được tạo ra ở bất cứ đâu nhưng chỉ sau vài giờ đã tiếp cận hàng triệu người tại nhiều quốc gia. Một thuật toán được thiết kế vì mục tiêu thương mại cũng có thể từng bước tác động đến thị hiếu, ngôn ngữ, hành vi, thậm chí cách con người đánh giá đúng - sai.

Trong hoàn cảnh đó, rất khó phân biệt đâu chỉ là vấn đề công nghệ, đâu là vấn đề kinh tế và đâu đã trở thành vấn đề văn hóa, xã hội.

Theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, tính xuyên biên giới, tốc độ lan truyền cùng sự đan xen nhiều chiều của các nguy cơ này đòi hỏi cách tiếp cận mới. Không chỉ xử lý khi sự việc đã xảy ra, cần tăng khả năng dự báo, phòng ngừa và xây dựng sức đề kháng văn hóa từ mỗi cá nhân cũng như toàn xã hội.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên là đại biểu Quốc hội hoạt động chuyên trách tại Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội

Về ý nghĩa của hai từ "hấp thụ" và "chuyển hóa" trong bài viết, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho biết việc sử dụng hai từ “hấp thụ” và “chuyển hóa” trong đoạn văn nhằm nhấn mạnh rằng bảo vệ văn hóa không đồng nghĩa với dựng lên những bức tường để ngăn mọi ảnh hưởng từ bên ngoài.

Trong một thế giới hội nhập sâu rộng, giao lưu và tiếp biến văn hóa là tất yếu, đồng thời cũng là nguồn lực quan trọng để làm giàu cho mỗi nền văn hóa. Vì vậy, vấn đề không nằm ở việc có tiếp nhận hay không mà là tiếp nhận như thế nào.

“Hấp thụ” trước hết là khả năng tiếp nhận một cách có ý thức, có chọn lọc. Đó là việc hiểu cái mới, đối thoại với cái mới, nhận ra những điều tiến bộ, nhân văn và phù hợp với mình, thay vì khước từ tất cả hoặc tiếp nhận một cách thụ động.

“Chuyển hóa” là bước cao hơn, biến những giá trị tiếp nhận được thành một phần của năng lực sáng tạo và sức mạnh nội sinh.

Theo ông, một nền văn hóa mạnh không phải là nền văn hóa không chịu ảnh hưởng mà là nền văn hóa có đủ bản lĩnh để chọn lọc những điều hay của thế giới, sau đó biến những giá trị ấy thành nguồn lực cho sự phát triển của chính mình.

Điều ông mong muốn nhất không phải là học sinh nhớ được bao nhiêu khái niệm về an ninh văn hóa, mà sau khi đọc đoạn văn, các em có thể nhìn đời sống xung quanh bằng sự tỉnh táo và có trách nhiệm hơn.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cũng mong học sinh hiểu rằng bảo vệ văn hóa không phải là công việc riêng của Nhà nước, những người làm văn hóa hay các cơ quan quản lý, mà mỗi người đều có thể tham gia bằng những hành động nhỏ.

Nếu người trẻ có tri thức, bản lĩnh văn hóa và ý thức trách nhiệm, đó sẽ là một trong những “lá chắn” bền vững của an ninh văn hóa. Xa hơn, ông mong các em tự tin rằng mình hoàn toàn có thể vừa là những công dân Việt Nam giàu bản sắc, vừa là những công dân toàn cầu sáng tạo, nhân văn.

Đề cập đến giá trị của sự trung thực, PGS.TS Bùi Hoài Sơn cho rằng đây là một trong những giá trị nền tảng của đời sống văn hóa, đồng thời là điều kiện quan trọng để tạo dựng niềm tin xã hội. Trong môi trường số hiện nay, khi bất kỳ ai cũng có thể trở thành người tạo ra, chỉnh sửa và lan truyền thông tin, yêu cầu về sự trung thực càng trở nên cấp thiết.

Một thông tin sai lệch, một hình ảnh bị cắt ghép hay một câu chuyện cố tình bị đẩy theo hướng giật gân đều có thể tạo ra những hệ quả rất lớn, không chỉ đối với một cá nhân mà còn tác động đến nhận thức, tâm lý và các chuẩn mực của cộng đồng.

Vì vậy, theo PGS.TS Bùi Hoài Sơn, an ninh văn hóa ở một khía cạnh rất cụ thể chính là bảo vệ sự thật, bảo vệ niềm tin và bảo vệ những chuẩn mực đạo đức trong quá trình tạo ra và sử dụng thông tin.

Thông điệp PGS.TS Bùi Hoài Sơn muốn gửi tới các thí sinh là trong một thế giới mà công nghệ, đặc biệt là trí tuệ nhân tạo, có thể giúp con người tạo ra nội dung rất nhanh và rất thuyết phục, trung thực càng trở thành phẩm chất quan trọng để khẳng định giá trị của mỗi người.

"Các em hãy tập thói quen kiểm chứng trước khi tin, suy nghĩ trước khi chia sẻ, tôn trọng sự thật khi viết và dũng cảm chịu trách nhiệm về điều mình nói.

Điểm số của một kỳ thi rất quan trọng, nhưng quan trọng hơn từ những bài học trong nhà trường, các em hình thành được một nhân cách trung thực, một bản lĩnh văn hóa và một tinh thần trách nhiệm với cộng đồng. Đó mới là hành trang lâu dài để các em bước vào cuộc sống", PGS.TS Bùi Hoài Sơn bày tỏ.