Điểm tựa công lý cho người yếu thế nơi vùng cao
Tại tỉnh miền núi biên giới Lạng Sơn, nơi có tới 38 xã thuộc diện thụ hưởng chính sách trợ giúp pháp lý vùng đặc biệt khó khăn, dịch vụ pháp lý miễn phí của Nhà nước không chỉ dừng lại ở việc giải đáp thắc mắc thông thường. Thông qua sự vào cuộc đồng bộ của ngành Tư pháp và các cơ quan tiến hành tố tụng, trợ giúp pháp lý đã thực sự trở thành "lá chắn" vững chắc bảo vệ quyền con người, quyền công dân cho người nghèo, đồng bào dân tộc thiểu số và các nhóm yếu thế trước những rủi ro pháp lý.

Hàng trăm cuộc truyền thông điểm tại các thôn, bản đặc biệt khó khăn đã giúp người dân nhận biết rõ những nhóm đối tượng được hưởng dịch vụ miễn phí - Ảnh: Ngân Hà
Điều 16 Hiến pháp năm 2013 (sửa đổi, bổ sung năm 2025) khẳng định nguyên tắc hiến định: mọi người đều bình đẳng trước pháp luật, không ai bị phân biệt đối xử trong đời sống chính trị, dân sự, kinh tế, văn hóa, xã hội. Tuy nhiên, tại một tỉnh có tỷ lệ đồng bào dân tộc thiểu số chiếm tới 83,91% dân số và vẫn còn 30.835 hộ nghèo, cận nghèo (tương đương tỷ lệ nghèo đa chiều 14,98%) như Lạng Sơn, khoảng cách về điều kiện kinh tế và trình độ tiếp cận pháp luật từng khiến không ít người dân rơi vào thế yếu khi vướng vào tranh chấp dân sự hoặc vòng lao lý. Với điều kiện kinh tế eo hẹp, đại đa số đồng bào không đủ khả năng chi trả chi phí thuê dịch vụ luật sư thương mại. Chính vì vậy, việc thực thi hiệu quả Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017 cùng các chính sách dân tộc theo Nghị định số 05/2011/NĐ-CP (sửa đổi, bổ sung bởi Nghị định số 127/2024/NĐ-CP) mang ý nghĩa an sinh xã hội sâu sắc, bảo đảm không người dân nào bị đứng ngoài vòng bảo vệ của công lý chỉ vì nghèo khó hay rào cản địa lý.
Những con số biết nói trên hành trình mở rộng diện thụ hưởng
Nhìn lại chặng đường từ năm 2021 đến hết tháng 5/2025, những kết quả mà Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn đạt được đã minh chứng cho vai trò ngày càng lớn của dịch vụ công đặc thù này. Trong tổng số 2.468 vụ việc trợ giúp pháp lý được thực hiện trên toàn tỉnh, có tới 1.590 vụ việc dành cho đồng bào dân tộc thiểu số cư trú ở vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn, chiếm tỷ lệ 64,42%. Trong đó, bên cạnh 1.536 vụ việc tư vấn pháp luật giúp tháo gỡ kịp thời các vướng mắc về đất đai, chế độ chính sách, hôn nhân gia đình, đội ngũ trợ giúp viên pháp lý đã trực tiếp tham gia tố tụng trong 54 vụ việc để bào chữa, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người dân tại tòa.
Đáng chú ý, bước sang năm 2025, chất lượng và số lượng vụ việc tiếp tục ghi nhận sự tăng trưởng ấn tượng. Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh đã hoàn thành 911 vụ việc, tăng 8,12% so với cùng kỳ năm trước, trong đó thụ lý mới 483 vụ việc. Đằng sau những con số thống kê khô khan ấy là sự chuyển biến tích cực trong nhận thức của người dân vùng cao. Cụ thể, số vụ việc trợ giúp pháp lý liên quan đến trẻ em đã tăng mạnh tới 61,9%, trong khi số vụ việc bảo vệ người bị buộc tội dưới 18 tuổi cũng tăng 23,38%. Sự gia tăng này không đồng nghĩa với việc tình hình vi phạm gia tăng, mà cho thấy các gia đình đồng bào dân tộc thiểu số và chính quyền cơ sở đã chủ động hơn rất nhiều trong việc nhận diện quyền lợi của người chưa thành niên, kịp thời yêu cầu cơ quan chuyên môn vào cuộc bảo vệ thay vì tâm lý e ngại, giấu giếm hoặc tự thỏa thuận trái quy định như trước kia.
Bên cạnh công tác giải quyết vụ việc cụ thể, chiến lược "phủ sóng" thông tin về quyền được trợ giúp pháp lý đã tạo ra hiệu ứng cộng hưởng rõ rệt. Trong giai đoạn 2021–2025, hàng trăm cuộc truyền thông điểm tại các thôn, bản đặc biệt khó khăn cùng các phóng sự truyền hình, chuyên mục phát thanh bằng cả tiếng phổ thông và tiếng dân tộc Tày, Nùng đã giúp người dân nhận biết rõ những nhóm đối tượng được hưởng dịch vụ miễn phí. Khi người dân hiểu rằng trợ giúp viên pháp lý có trình độ chuyên môn tương đương luật sư và mọi chi phí đều do ngân sách nhà nước bảo đảm, niềm tin của đồng bào vào tính nhân văn của pháp luật ngày càng được củng cố.
Siết chặt phối hợp liên ngành để công lý không đến muộn

Sự có mặt kịp thời của người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi hợp pháp ngay từ giai đoạn đầu có ý nghĩa quyết định đối với việc bảo đảm tính khách quan, công bằng của quá trình giải quyết vụ án - Ảnh: Ngân Hà
Trong hoạt động tư pháp, đặc biệt là tố tụng hình sự, sự có mặt kịp thời của người bào chữa hoặc người bảo vệ quyền lợi hợp pháp ngay từ giai đoạn đầu có ý nghĩa quyết định đối với việc bảo đảm tính khách quan, công bằng của quá trình giải quyết vụ án. Nhận thức rõ tầm quan trọng này, Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước tỉnh Lạng Sơn đã duy trì cơ chế phối hợp chặt chẽ với Công an tỉnh, Viện kiểm sát nhân dân, Tòa án nhân dân hai cấp và Bộ đội Biên phòng thông qua Hội đồng phối hợp liên ngành về trợ giúp pháp lý trong hoạt động tố tụng cũng như Kế hoạch phối hợp số 116/KHPH-STP-TAND.
Nhờ quy trình trao đổi thông tin ngày càng nhịp nhàng, chỉ tính riêng trong năm 2025, các cơ quan tiến hành tố tụng trên địa bàn tỉnh đã chuyển 655 thông tin, yêu cầu trợ giúp pháp lý tới Trung tâm. Trên cơ sở rà soát đối tượng theo quy định pháp luật, Trung tâm đã kịp thời cử trợ giúp viên pháp lý và luật sư ký hợp đồng tham gia bào chữa, bảo vệ quyền lợi hợp pháp cho 433 trường hợp đủ điều kiện, bảo đảm 100% người thuộc diện thụ hưởng khi có yêu cầu đều được tiếp cận dịch vụ pháp lý miễn phí đúng thời điểm. Việc giải thích quyền được trợ giúp pháp lý ngay tại cơ quan điều tra, nhà tạm giữ, trại tạm giam hay tại phiên tòa đã giúp nhiều bị can, bị cáo, bị hại là người dân tộc thiểu số giảm bớt tâm lý hoang mang, thực hiện đầy đủ quyền trình bày, cung cấp chứng cứ và tự bào chữa theo luật định.
Tuy nhiên, nhìn thẳng vào thực tiễn triển khai, công tác phối hợp bảo đảm quyền tiếp cận công lý cho người yếu thế tại Lạng Sơn vẫn còn bộc lộ một số khoảng trống cần sớm được khơi thông. Ở một số nơi, việc phối hợp bố trí người thực hiện trợ giúp pháp lý trực tại Tòa án mới chỉ dừng lại ở khâu cung cấp danh sách cán bộ trực nên số lượng đương sự được giới thiệu trực tiếp sang Trung tâm chưa tương xứng với nhu cầu thực tế. Trong lĩnh vực dân sự, đất đai, hôn nhân gia đình và hành chính, tỷ lệ vụ việc người dân tộc thiểu số được Tòa án hoặc chính quyền cấp xã hướng dẫn tiếp cận trợ giúp pháp lý ngay từ khâu viết đơn khởi kiện, thu thập tài liệu vẫn còn khiêm tốn. Thêm vào đó, nguồn kinh phí dành riêng cho hoạt động trực tại cơ quan tiến hành tố tụng và giải quyết các vụ việc phức tạp ở vùng sâu, vùng xa hiện chưa có cơ chế phân bổ đặc thù, gây không ít áp lực cho đội ngũ thực hiện nhiệm vụ.
Để công lý thực sự đến sớm và trọn vẹn với từng người dân yếu thế, giải pháp căn cơ trong thời gian tới là tiếp tục siết chặt trách nhiệm của từng ngành thành viên trong Hội đồng phối hợp liên ngành từ cấp tỉnh đến cơ sở. Sở Tư pháp cần tăng cường theo dõi, thống kê và phân tích kỹ nguyên nhân của những trường hợp đồng bào dân tộc thiểu số từ chối trợ giúp pháp lý nhằm loại bỏ hoàn toàn tâm lý e ngại hoặc tình trạng thiếu thông tin. Đồng thời, việc phân công cụ thể trợ giúp viên pháp lý phụ trách từng địa bàn xã, công khai số điện thoại đường dây nóng tại các cơ quan tiến hành tố tụng và nhân rộng mô hình phiên tòa trực tuyến sẽ giúp rút ngắn tối đa khoảng cách giữa người dân vùng biên với các thiết chế bảo vệ pháp luật.
Nguồn Kiểm Toán: https://baokiemtoan.vn/vi/bai-viet/diem-tua-cong-ly-cho-nguoi-yeu-the-noi-vung-cao

