Diện mạo mới của nghệ thuật xiếc Việt

Hai thập niên trước, Rạp Xiếc Trung ương từng dàn dựng Sơn Tinh - Thủy Tinh với NSND Tống Toàn Thắng trong vai Sơn Tinh. Sau 20 năm, câu chuyện trở lại với diện mạo mới trong Sơn Thần Thủy Quái, kết hợp xiếc, âm nhạc, ánh sáng, 3D Mapping, AI và sân khấu nước.

Tại đây, công nghệ được sử dụng như một phương tiện để mở rộng khả năng kể chuyện, trong khi nghệ sĩ, cảm xúc và những giá trị văn hóa Việt Nam vẫn giữ vai trò cốt lõi.

Hiệu quả của vở diễn không đến từ một công nghệ riêng lẻ mà từ sự phối hợp giữa nhiều thành tố trong cùng một chỉnh thể sân khấu. (Ảnh NVCC)

Mở rộng không gian sân khấu

Sau hơn 40 năm gắn bó với nghề xiếc, NSND Tống Toàn Thắng cho rằng nghệ thuật muốn tồn tại phải vận động cùng đời sống. Xiếc trước hết vẫn phải là xiếc, với kỹ thuật, sự khổ luyện, độ chính xác, sức mạnh và lòng dũng cảm của người nghệ sĩ. Nhưng trên nền tảng ấy, sân khấu có thể mở rộng sang âm nhạc, múa, ánh sáng và công nghệ trình chiếu để tìm những cách kể mới.

Quan điểm này được thể hiện khá rõ trong Sơn Thần Thủy Quái. Thay vì chỉ sử dụng công nghệ để tạo một phông nền đẹp mắt, ê-kíp để hình ảnh, ánh sáng, nước, âm nhạc và chuyển động của nghệ sĩ cùng tham gia vào quá trình kể chuyện.

Sân khấu tròn của Rạp Xiếc Trung ương được cải tạo thành sân khấu nước, với hệ thống phun gần 300 ống nước và hệ thống thoát nước. Khoảng 40 nghệ sĩ trực tiếp biểu diễn, cùng đội ngũ kỹ thuật, hậu cần, tạo nên ê-kíp hơn 60 người.

LumiShow và VietArt tham gia sản xuất visual đồ họa, xây dựng không gian nghệ thuật số xuyên suốt chương trình. Các công cụ AI đồ họa được sử dụng để hỗ trợ quá trình hình dung, thử nghiệm tạo hình, từ núi rừng, biển cả đến thế giới thần thoại. Những phương án phù hợp tiếp tục được chọn lọc, xử lý và kết hợp với hệ thống 3D Mapping, phục vụ kịch bản và chuyển động của nghệ sĩ.

Với NSND Tống Toàn Thắng, công nghệ không phải đích đến. Ông muốn học cách làm nghề của thế giới nhưng kể câu chuyện của chính mình, để xiếc Việt Nam có thể bước ra ngoài biên giới bằng một tiếng nói riêng.

Quan điểm này cũng phù hợp với yêu cầu đặt ra đối với đổi mới sáng tạo trong lĩnh vực văn hóa. Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh nhấn mạnh đổi mới sáng tạo cần bắt đầu từ rạp xiếc, nhà hát, bảo tàng, trường học, đưa khoa học công nghệ và chuyển đổi số vào đời sống, phục vụ nhân dân và đóng góp cho tăng trưởng kinh tế.

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng cũng cho rằng khoa học công nghệ và chuyển đổi số không nên được hiểu đơn thuần là bổ sung hiệu ứng mới cho sân khấu, mà cần thay đổi cách nghĩ, cách làm và phương thức sáng tạo nghệ thuật, tạo thêm công cụ để nghệ sĩ sáng tạo và thăng hoa.

Kể chuyện Việt Nam bằng ngôn ngữ mới

Một trong những điểm quan trọng trong cách làm của Sơn Thần Thủy Quái là lựa chọn chất liệu văn hóa Việt Nam. Sơn Tinh - Thủy Tinh vốn là câu chuyện quen thuộc, nhưng khi được đặt trong một không gian biểu diễn mới, câu chuyện có thêm khả năng tiếp cận những nhóm khán giả vốn không dễ tìm đến sân khấu xiếc truyền thống.

Âm nhạc góp phần kết nối các lớp diễn, kết hợp những chất liệu như Symphonic Pop, World Music, EDM Cinematic với âm hưởng nhạc cụ dân tộc. Khi câu chuyện bước vào cuộc đối đầu giữa Đất và Nước, âm nhạc, tiếng sấm, mưa bão, gió, nước và ánh sáng cùng được đẩy lên, tạo nên cao trào.

Hiệu quả của vở diễn không đến từ một công nghệ riêng lẻ mà từ sự phối hợp giữa nhiều thành tố trong cùng một chỉnh thể sân khấu.

Người nghệ sĩ từ chỗ chủ yếu thực hiện một tiết mục trở thành một thành phần trong quá trình sáng tạo tác phẩm. (Ảnh NVCC)

Quan trọng hơn, cách làm này thay đổi yêu cầu đối với người nghệ sĩ. Họ không chỉ thực hiện một động tác khó, mà phải hiểu động tác ấy nằm ở đâu trong tổng thể tác phẩm, phục vụ câu chuyện gì, tạo cảm xúc nào và kết nối với khán giả ra sao. Người nghệ sĩ từ chỗ chủ yếu thực hiện một tiết mục trở thành một thành phần trong quá trình sáng tạo tác phẩm.

Đây cũng là cách tiếp cận mà NSND Tống Toàn Thắng hướng tới khi xây dựng những vở diễn có hình ảnh, nhân vật và thế giới gần với game mà giới trẻ quen thuộc, sau đó chuyển hóa bằng ngôn ngữ xiếc. Việc tính tới hợp tác với các đơn vị phát triển game cũng nhằm tìm điểm chạm với khán giả trẻ, chứ không biến sân khấu thành một trò chơi điện tử.

Cùng với đổi mới nội dung và hình thức, phương thức tiếp cận công chúng cũng thay đổi. Nền tảng vé trực tuyến giúp khán giả chủ động tra cứu lịch diễn, lựa chọn vị trí và thanh toán. Những thay đổi trong vận hành tưởng như nhỏ nhưng góp phần rút ngắn khoảng cách giữa sân khấu và công chúng.

Hướng đến mô hình hợp tác mới

Đằng sau Sơn Thần Thủy Quái là sự phối hợp giữa một đơn vị nghệ thuật công lập và doanh nghiệp công nghệ. Liên đoàn Xiếc Việt Nam có đội ngũ nghệ sĩ, kinh nghiệm nghề nghiệp và khả năng khai thác chất liệu văn hóa; doanh nghiệp mang tới năng lực công nghệ, nhân lực kỹ thuật và khả năng thử nghiệm những phương thức sáng tạo mới.

Giá trị của sự hợp tác nằm ở chỗ doanh nghiệp không chỉ xuất hiện ở khâu cuối để cung cấp thiết bị hay thực hiện kỹ xảo. Công nghệ tham gia từ quá trình hình thành ý tưởng, xây dựng hình ảnh, thiết kế mỹ thuật đến hoàn thiện tác phẩm. Khi đó, doanh nghiệp công nghệ trở thành một thành phần của ê-kíp sáng tạo, còn công nghệ trở thành một phần của ngôn ngữ nghệ thuật.

Mô hình này cũng gợi mở một hướng đi cho quá trình đổi mới nghệ thuật biểu diễn. Nhà nước giữ vai trò định hướng, kiến tạo môi trường và bảo đảm các mục tiêu văn hóa; các đơn vị nghệ thuật nắm giữ chuyên môn, tác phẩm và giá trị văn hóa; doanh nghiệp bổ sung nguồn lực công nghệ, tài chính, năng lực sáng tạo và khả năng tiếp cận thị trường.

Từ một vở diễn cụ thể, câu chuyện đặt ra rộng hơn: Làm thế nào để những mô hình tương tự xuất hiện nhiều hơn trong nghệ thuật truyền thống?

Một trong những yêu cầu trước hết là tạo cơ chế để các đơn vị nghệ thuật chủ động hợp tác với doanh nghiệp công nghệ, các studio sáng tạo, cơ sở đào tạo và chuyên gia. Công nghệ cần được lựa chọn từ yêu cầu của tác phẩm, thay vì đưa một công nghệ có sẵn vào sân khấu chỉ để tạo hiệu ứng.

Cùng với đó là cơ chế đặt hàng, vấn đề bản quyền, quyền khai thác tác phẩm, dữ liệu và phân chia doanh thu. Khi công nghệ tham gia sâu vào sáng tạo, những vấn đề này cần được tính toán ngay từ đầu.

Nguồn nhân lực liên ngành cũng là yếu tố quan trọng. Những dự án như Sơn Thần Thủy Quái đòi hỏi nghệ sĩ hiểu công nghệ và người làm công nghệ hiểu ngôn ngữ nghệ thuật. Đây là khoảng trống mà các cơ sở đào tạo văn hóa, nghệ thuật và công nghệ có thể cùng tham gia giải quyết.

Nếu được tổ chức theo hướng thử nghiệm, hoàn thiện và nhân rộng, kinh nghiệm từ xiếc có thể mở rộng sang chèo, tuồng, cải lương, múa rối, nghệ thuật dân gian, bảo tàng và các không gian di sản.

Những dự án như “Sơn Thần Thủy Quái” đòi hỏi nghệ sĩ hiểu công nghệ và người làm công nghệ hiểu ngôn ngữ nghệ thuật. (ẢNh NVCC)

Điều kỳ vọng từ Sơn Thần Thủy Quái không chỉ là những suất diễn kín chỗ. Giá trị lớn hơn nằm ở khả năng mở ra một cách nghĩ khác về bảo tồn và phát huy nghệ thuật truyền thống, không nhất thiết giữ nguyên hình thức biểu đạt cũ, mà có thể tìm cho những giá trị ấy một phương thức kể chuyện mới phù hợp với công chúng hôm nay.

Khi công nghệ được đặt đúng vị trí, nghệ sĩ không bị “lép vế” trước máy móc, còn truyền thống không bị hòa tan trong những hiệu ứng hiện đại. Ngược lại, công nghệ có thể giúp sân khấu mở rộng không gian biểu đạt, để những câu chuyện Việt Nam tiếp tục được kể bằng ngôn ngữ của thời đại.