Điện mặt trời mái nhà - 'chìa khóa' bảo đảm an ninh năng lượng

Đứng trước tình hình địa chính trị thế giới rất phức tạp, nguồn cung năng lượng khó khăn, trong khi nhu cầu năng lượng nước ta tăng rất nhanh, Thủ tướng yêu cầu nhiệm vụ trên phải hoàn thành ngay trong tháng 4.2026.

Thủ tướng yêu cầu nhiệm vụ lắp đặt điện mặt trời phải hoàn thành ngay trong tháng 4.2026

Không phải đến nay Chính phủ mới yêu cầu các cơ quan chức năng nghiên cứu ban hành các chính sách hỗ trợ tín dụng cho người dân lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN), mà từ tháng 6.2023, Bộ Công Thương đã báo cáo Thủ tướng về dự thảo cơ chế khuyến khích phát triển ĐMTMN lắp tại nhà ở, công sở, trụ sở doanh nghiệp (DN) để tự sử dụng, không bán điện cho tổ chức, cá nhân khác. Nhưng không hiểu vì sao cho đến nay người dân vẫn chưa được hưởng chính sách ưu đãi nào khi lắp đặt hệ thống ĐMTMN (?!).

Tiêu thụ điện năng tăng rất nhanh

Tình hình địa chính trị, chiến tranh ở những khu vực sản xuất, xuất khẩu chủ yếu năng lượng dầu thô và khí, làm tình hình an ninh năng lượng thế giới điêu đứng. Việt Nam không ngoại lệ, khi kinh tế đang trên đà tăng tốc, đặc biệt nước ta đang tập trung đầu tư cho ngành công nghệ bán dẫn, AI - một lĩnh vực tiêu tốn rất nhiều năng lượng.

Lắp đặt điện mặt trời mái nhà cần những chính sách ưu đãi

Tiêu thụ điện tại Việt Nam tăng trưởng rất nhanh, trung bình khoảng 8-10%/năm, thậm chí có những giai đoạn tăng cao tới 12-13%/năm để phục vụ phát triển kinh tế. Theo Cục Thống kê, tổng sản lượng điện sản xuất và nhập khẩu toàn hệ thống năm 2025 được Bộ Công Thương đặt ra là 347,5 tỷ kWh, tăng khoảng 12,2% so với năm 2024.

GDP năm 2025 tăng trưởng ở mức cao 8,02%, nhưng tổng sản lượng điện thương phẩm toàn hệ thống chỉ tăng 4,9%, thấp hơn nhiều so với năm trước.

Thời tiết cả nước hiện mới bước vào đầu mùa khô (tháng 4.2026), nhưng theo Công ty TNHH MTV Vận hành hệ thống điện và thị trường điện quốc gia (NSMO), hệ thống điện quốc gia ghi nhận sản lượng điện tiêu thụ lần đầu đạt 1,0047 tỉ kWh trong năm 2026. Đây là lần đầu tiên tiêu thụ điện trên cả nước vượt mốc 1 tỉ kWh/ngày ngay từ những tháng đầu năm.

Cao điểm nắng nóng đến giữa tháng 5.2025 mới bắt đầu nhưng hiện tại đã ghi nhận sản lượng vượt ngưỡng như vậy cho thấy nhu cầu sử dụng điện tăng cao rõ rệt.

Những số liệu này cũng phản ánh sự thật rằng nền kinh tế nước ta rất khát điện.

Đối mặt với cơn khát điện đó, Chính phủ đã đưa ra nhiều biện pháp để cân đối, đảm bảo năng lượng cho sản xuất và sinh hoạt, trong đó đẩy mạnh công tác ngoại giao năng lượng, tăng tốc đầu tư các nguồn năng lượng sạch thay thế như điện hạt nhân, điện gió, điện mặt trời, điện khí, mở rộng tăng công suất của nhiều nhà máy thủy điện…

Một giải pháp có thể áp dụng ngay là tăng tốc đầu tư cho ĐMTMN ở nhà dân và công sở, theo định hướng tự sản, tự tiêu thụ - một giải pháp mà Chính phủ đã có chủ trương đúng đắn từ lâu nhưng vì nhiều lý do thời gian qua đã bị chững lại, trong đó có lý do điều hành chính sách thiếu rõ ràng, giật cục của chính Bộ Công Thương.

Phải có chính sách hỗ trợ người dân lắp đặt hệ thống ĐMTMN

Ngày 30.3, Thủ tướng Phạm Minh Chính ký ban hành Chỉ thị số 10/CT-TTg về việc tăng cường thực thi tiết kiệm điện và phát triển ĐMTMN trong tình hình nguồn cung năng lượng rất khó khăn, đe dọa an ninh năng lượng quốc gia.

Trong tháng 4.2026, phải có chính sách hỗ trợ người dân lắp đặt hệ thống ĐMTMN

Thủ tướng yêu cầu phát triển các nguồn điện nền và năng lượng sạch trong nước. Triển khai đồng bộ, quyết liệt các giải pháp quản lý nhu cầu và sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả trên phạm vi toàn quốc.

Chính phủ yêu cầu đặc biệt phải phát triển ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng phù hợp để bổ sung nguồn điện tại chỗ. Đẩy mạnh phát triển ĐMTMN tự sản, tự tiêu thụ, ưu tiên lắp đặt tại cơ quan công sở, cơ sở sản xuất, kinh doanh, dịch vụ và hộ gia đình; khuyến khích lắp đặt kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) nhằm giảm phụ tải giờ cao điểm và tăng khả năng tự chủ nguồn điện tại chỗ.

Chỉ tiêu Chính phủ đặt ra phấn đấu hằng năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng ĐMTMN.

Đặc biệt, Thủ tướng yêu cầu các cơ quan chức năng nghiên cứu hoàn thiện, trình Thủ tướng xem xét việc ban hành quyết định các chính sách hỗ trợ cho hộ gia đình lắp đặt ĐMTMN và hệ thống lưu trữ điện phù hợp.

Chính phủ giao Bộ Tài chính chủ trì, phối hợp Ngân hàng Nhà nước, các cơ quan bố trí nguồn ngân sách nhà nước cho thực hiện chính sách hỗ trợ về ĐMTMN, đảm bảo thuận lợi cho người dân và hoàn thành trong tháng 4.2026.

Các bộ ngành phối hợp với UBND cấp tỉnh để có giải pháp phù hợp về ngân sách, hỗ trợ tín dụng lắp đặt ĐMTMN và BESS tại tòa nhà công sở, tại các hộ gia đình, DN.

Yêu cầu Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) chỉ đạo các đơn vị kinh doanh điện trên các địa phương tăng cường vận động, hỗ trợ, tư vấn, hướng dẫn, tạo điều kiện thuận lợi về lắp đặt, đấu nối, để các hộ tiêu thụ điện lắp đặt ĐMTMN và hệ thống lưu trữ điện.

Cần có chính sách nhất quán, hỗ trợ thiết thực

Theo Quy hoạch điện VIII điều chỉnh đã được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt, mục tiêu đến năm 2030, có 50% hộ dân lắp đặt ĐMTMN, ngành điện cũng đề xuất triển khai chính sách tín dụng ưu đãi, đơn giản hóa thủ tục nhằm thúc đẩy đầu tư.

Thực tế từ tháng 6.2023, Bộ Công Thương báo cáo Thủ tướng Phạm Minh Chính về dự thảo cơ chế khuyến khích phát triển ĐMTMN, công sở, trụ sở DN để tự sử dụng, không bán điện cho tổ chức, cá nhân khác. Riêng cơ chế lắp ĐMTMN tự dùng tại các nhà máy, nhà xưởng sản xuất, khu công nghiệp, bệnh viện…, nơi có diện tích mái nhà lớn không được Bộ Công Thương đưa vào chương trình này, vì cần thời gian thẩm định, kiểm soát công suất phù hợp hệ thống, đề phòng phát triển ồ ạt, gây áp lực lên lưới điện.

Dự thảo này được đưa ra góp ý. Đa số các chuyên gia lúc đó cho rằng chính sách khuyến khích chưa cụ thể, đối tượng được phép lắp ĐMTMN bị thu hẹp, gây lãng phí, và thiếu tầm nhìn xa cho một chiến lược “xanh hóa” nguồn điện tái tạo.

Đến tháng 4.2024 Văn phòng Chính phủ có văn bản số 165/TB-VPCP thông báo kết luận của Phó Thủ tướng Chính phủ Trần Hồng Hà về xây dựng, ban hành cơ chế khuyến khích phát triển ĐMTMN lắp đặt tại nhà dân, cơ quan công sở, khu công nghiệp. Tháng 11.2025, Bộ Công Thương đã xây dựng (dự thảo đến lần thứ 3), trình Chính phủ ban hành quyết định mới nhằm khuyến khích phát triển ĐMTMN, với các cơ chế thuận lợi và thủ tục hành chính được rút gọn.

Theo dự thảo này, dự kiến, người dân có thể được vay vốn ưu đãi từ Ngân hàng Chính sách xã hội đến 40 triệu đồng, lãi suất khoảng 7-8%/năm, kèm hỗ trợ thêm 2-3 triệu đồng nếu đầu tư dự án. Đồng thời, sẽ có cơ chế cho phép bán phần điện dư lên lưới điện.

Tuy nhiên chính sách này không hiểu vì sao không được ban hành. Những chính sách giật cục như vậy làm cho phong trào lắp đặt hệ thống ĐMTMN ngay lập tức bị chậm lại.

Trước năm 2021, ngành điện cũng đã cho người dân tự lắp đặt ĐMTMN bán điện dư cho EVN. Chủ trương này ngay lập tức bùng nổ, tạo thành phong trào lắp đặt ĐMTMN. Sau đó EVN đã ngừng mua ĐMTMN kể từ ngày 1.1.2021, khi Quyết định 13/2020/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ hết hiệu lực vào ngày 31.12.2020. Các hệ thống ĐMTMN lắp đặt sau thời điểm này sẽ không được đấu nối vào lưới điện quốc gia và không thể bán điện cho EVN. Quyết định này làm cho phong trào lắp ĐMTMN lắng xuống.

Dù vậy, nhờ phong trào này, tính đến hết năm 2025, cả nước có khoảng 103.000 dự án ĐMTMN, tổng công suất lắp đặt hơn 9.500 MW, dù chính sách thiếu nhất quán. Nếu tới đây Nhà nước áp dụng chính sách hỗ trợ cho dân lắp đặt ĐMTMN, được đấu nối với lưới điện quốc gia, chắc chắn phong trào này sẽ bùng phát, rất có lợi cho ngành năng lượng nước ta.

Sắp tới, theo chỉ đạo của Chính phủ, theo kế hoạch dự kiến, Bộ Công Thương hỗ trợ bằng tiền ngân sách nhà nước tối đa 3 triệu đồng/hộ. Với 50% số hộ dân (khoảng 14 triệu hộ) lắp ĐMTMN, tổng giá trị hỗ trợ có thể lên đến 42.000 tỷ đồng trong thời kỳ 2026-2030. Như vậy, mỗi năm tổng ngân sách nhà nước sẽ phải chi hỗ trợ khoảng 8.400 tỷ đồng. Nếu mỗi hộ dân lắp đặt trung bình khoảng 3 kWp thì điện lượng sản xuất hằng năm có thể lên đến hơn 50 tỷ kWh, tương đương 16% nhu cầu điện của cả nước năm 2024 - một sản lượng điện rất lớn, giúp ngành điện giảm chi phí đầu tư và vận hành lưới điện truyền tải, chi phí mua điện từ các nguồn điện giá thành cao hơn - như Bộ Công Thương đánh giá.

Nếu được hỗ trợ như vậy, chắc chắn phong trào ĐMTMN sẽ bùng phát. Bên cạnh đó, các hộ dân sẽ có lợi ích không phải trả tiền điện cao, đặc biệt những hộ tiêu thụ nhiều, phải trả tiền điện theo hệ thống bậc thang giá cao.

Chi phí lắp đặt hệ thống ĐMTMN đang giảm mạnh

Chính sách tương tự đã được nhiều quốc gia áp dụng và họ đã thu được những kết quả rất lớn. Như tại Trung Quốc, với những chính sách ưu đãi, năm 2025, công suất quang điện của nước này lần đầu vượt mốc 1 terawatt (TW), cho thấy Trung Quốc đã thực hiện hoàn hảo cuộc cách mạng năng lượng tái tạo toàn diện, mở đường cho mục tiêu đầy tham vọng: đạt hơn 3,6 tỷ kW công suất điện gió và mặt trời, với tỷ trọng năng lượng phi hóa thạch trên 30% vào năm 2035.

Hoa Kỳ, Đức, Úc, các nước Bắc Âu cũng đã thực hành nhiều chính sách ưu đãi cho đầu tư năng lượng tái tạo. Đặc biệt các nước Bắc Âu đang dẫn đầu thế giới về năng lượng sạch với hơn 3/4 lượng điện sản xuất từ nguồn tái tạo, có thể dễ dàng hướng tới mục tiêu trung hòa carbon rất sớm.

Một số nước có tầm nhìn xa hơn với năng lượng mặt trời, như ở Anh, ngày 24.3 đã ban hành Bộ tiêu chuẩn Nhà ở Tương lai (Future Homes Standard). Theo đó Anh gần như bắt buộc phải lắp hệ thống ĐMNMT đối với hầu hết các ngôi nhà xây mới. Quy định này có hiệu lực từ tháng 3.2028.

Quy định mới của nước Anh buộc chúng ta phải suy nghĩ, ít nhất là bắt buộc đối với các nhà máy, công sở, trường học, bệnh viện, chung cư… xây mới bắt buộc phải có hệ thống ĐMTMN.

Đã có nhiều bài học kinh nghiệm đầu tư cho năng lượng sạch trên thế giới và lợi ích rất lớn của nó. Trong khi đó nước ta năng lượng gió, mặt trời có tiềm năng rất lớn, vì sao chúng ta lại chậm chân?

Người dân mong chờ trong tháng 4.2026, các cơ quan chức năng sẽ hoàn chỉnh các cơ chế, các ưu đãi để người dân có điều kiện lắp đặt hệ thống ĐMTMN.

Điều đáng mừng là chi phí lắp đặt hệ thống ĐMTMN đang giảm mạnh. Giá cả hiện tại, đầu tư một hệ thống ĐMTMN công suất 10 kWp cho hộ gia đình có diện tích mái trên 100m2 có chi phí khoảng 70-90 triệu đồng. Nếu trang bị thêm pin lưu trữ, chi phí có thể tăng thêm khoảng 15-20 triệu đồng tùy dung lượng. Các chuyên gia đánh giá, so với giai đoạn trước 2022, mức đầu tư đã giảm khoảng 30-40%, tạo điều kiện thuận lợi hơn cho người dân tiếp cận ĐMTMN.

Nếu cơ chế hỗ trợ được triển khai sớm, trong điều kiện nguồn năng lượng khó khăn như hiện nay, phong trào lắp đặt hệ thống ĐMTMN sẽ bùng phát, góp phần rất lớn củng cố an ninh năng lượng, hướng tới xanh hóa nguồn điện, góp phần vào mục tiêu đạt Net Zero (phát thải rong bằng 0) vào năm 2050.