Điều gì đang xảy ra với đường sắt cao tốc Tây Ban Nha?

Tai nạn đường sắt tại Tây Ban Nha liên tiếp xảy ra trong năm 2026, với ba vụ gây chết người tại Toledo, Córdoba và gần Barcelona. Trong khi nguyên nhân vụ va chạm mới nhất vẫn đang được điều tra, các báo cáo về những sự cố trước đó đã ghi nhận bất thường trong hệ thống giám sát đường ray và những rủi ro liên quan đến hạ tầng.

Vụ tai nạn ngày 28/10 xảy ra trên tuyến đường sắt cao tốc Madrid - Seville, gần Urda, tỉnh Toledo, khiến ít nhất 68 người thiệt mạng và hơn 100 người bị thương theo số liệu được cung cấp trong thông tin ban đầu được Reuters dẫn lại. Hai đoàn tàu liên quan là tàu AVE của công ty đường sắt quốc doanh Renfe và tàu cao tốc Iryo.

Theo tờ El País, sự cố xảy ra sau khi hệ thống tín hiệu và bảo vệ tàu LZB gặp trục trặc. Sau đó, trung tâm điều hành chuyển sang phương thức vận hành thay thế và cho phép các đoàn tàu tiếp tục di chuyển. Nguyên nhân ban đầu cho thấy sai sót trong điều hành đã dẫn tới việc tàu AVE đâm tàu Iryo khi đang dừng trên đường ray.

Tai nạn tàu cao tốc ở Tây Ban Nha, ít nhất 64 người chết Hai đoàn tàu cao tốc va chạm tại Tây Ban Nha khiến ít nhất 64 người thiệt mạng, nhiều toa trật bánh. Hành khách được sơ tán khi công tác cứu hộ khẩn trương triển khai.

Sự cố tín hiệu và những bất thường trong điều hành tàu

Đài RTVE dẫn thông tin từ đơn vị quản lý hạ tầng đường sắt Adif cho biết các đoàn tàu đang sử dụng hệ thống tín hiệu thay thế, được gọi là Bloqueo de Señalización Lateral (BSL), do hệ thống bảo vệ chính LZB gặp sự cố.

Theo đó, BSL vẫn duy trì cơ chế phát hiện tàu nhưng không giám sát liên tục tốc độ và khoảng cách an toàn như hệ thống LZB. Trong điều kiện này, lái tàu phải chú ý hơn đến tín hiệu đặt dọc đường ray, còn hệ thống dự phòng ASFA can thiệp tại những điểm nhất định.

Cadena SER ngày 28/10 công bố các đoạn ghi âm liên lạc giữa trung tâm điều hành Adif tại Atocha và lái tàu trước khi xảy ra va chạm. Theo đài này, lái tàu AVE đã báo sự cố hệ thống an toàn và được hướng dẫn ngắt rồi kết nối lại thiết bị. Sau khi trao đổi với đồng nghiệp, nhân viên điều hành cho phép tàu tiếp tục chạy với tốc độ bình thường.

Trong khi đó, nữ lái tàu Iryo cũng thông báo đoàn tàu vẫn dừng trước tín hiệu vào ga và không thể khởi động lại hệ thống LZB. Các bản ghi âm được đài công bố cho thấy trung tâm điều hành đã nhận được thông tin về tình trạng dừng của tàu Iryo trước khi tàu AVE được phép di chuyển.

Như vậy, các đoàn tàu đã dừng lại sau khi hệ thống LZB gặp sự cố, trước khi trung tâm điều hành chuyển sang phương thức thủ công và yêu cầu tàu tiếp tục hành trình. Báo này dẫn các nguồn tin chính phủ cho rằng sai sót của con người là một giả thuyết ban đầu.

Tuy nhiên, Bộ trưởng Giao thông Óscar Puente nhấn mạnh chưa thể xác định chính xác những gì xảy ra giữa thời điểm tàu được phép khởi hành và lúc va chạm, đồng thời trách nhiệm cụ thể phải do cơ quan điều tra xác minh thêm.

Hệ thống LZB được sử dụng trên tuyến Madrid - Seville để theo dõi tốc độ tàu và truyền chỉ dẫn vận hành tới buồng lái. Theo El País, đây là một trong những lớp bảo vệ nhằm kiểm soát khoảng cách giữa các đoàn tàu và giảm nguy cơ tai nạn. Việc hệ thống này gặp sự cố khiến cách chuyển sang phương thức dự phòng và quy trình cho phép tàu tiếp tục di chuyển trở thành những nội dung quan trọng của cuộc điều tra.

Tuy nhiên, nguyên nhân cuối cùng của thảm họa vẫn cần được xác định thông qua dữ liệu hành trình, thiết bị ghi thông số trên tàu, tín hiệu đường sắt và lời khai của những người liên quan. Việc hệ thống LZB gặp trục trặc hoặc quyết định điều hành có dấu hiệu bất thường chưa đủ để kết luận một yếu tố riêng lẻ đã gây ra toàn bộ vụ tai nạn.

Đáng chú ý, vụ việc xảy ra chưa đầy một năm sau tai nạn nghiêm trọng tại Adamuz, tỉnh Córdoba, nơi hai đoàn tàu cao tốc liên quan đến vụ trật bánh và va chạm khiến 46 người thiệt mạng hồi tháng 1.

Hai thảm họa có diễn biến khác nhau, nhưng việc liên tiếp xảy ra tai nạn gây thương vong lớn trên tuyến đường nối thủ đô Madrid với vùng Andalucía ở miền Nam - tuyến đường lâu đời nhất trong mạng lưới đường sắt cao tốc Tây Ban Nha, khiến công tác bảo trì, giám sát và kiểm soát an toàn trên mạng lưới đường sắt bị đặt dưới sự chú ý đặc biệt.

Trong vụ Adamuz ngày 18/1, đoàn tàu Iryo chạy từ Málaga đến Madrid bị trật bánh, khiến các toa tàu lấn sang đường ray bên cạnh và va chạm với đoàn tàu Alvia của Renfe chạy theo hướng ngược lại. Báo cáo điều tra ban đầu đề cập khả năng đường ray bị gãy hoặc mối hàn giữa các đoạn ray gặp sự cố.

Các thành viên của Lực lượng Vệ binh Dân sự Tây Ban Nha, cùng với các nhân viên cứu hộ khác, đang làm việc bên cạnh đoàn tàu cao tốc Iryo ngày 19/1. Ảnh: Reuters.

Một báo cáo của lực lượng Vệ binh Dân sự Tây Ban Nha được đài RTVE dẫn lại vào tháng 4 cho biết hệ thống giám sát của đơn vị quản lý hạ tầng đường sắt Adif đã ghi nhận dấu hiệu có thể xuất hiện vết gãy trên ray gần 22 giờ trước tai nạn, nhưng không phát cảnh báo tự động.

Dù vậy, kết quả điều tra cuối cùng vẫn có vai trò quyết định trong việc xác định mối liên hệ giữa những dấu hiệu được ghi nhận, tình trạng thực tế của đường ray và nguyên nhân trực tiếp gây tai nạn.

Hạ tầng, thời tiết và áp lực bảo đảm an toàn

Chỉ hai ngày sau thảm họa Adamuz, một đoàn tàu đi lại hàng ngày gần Gelida, thuộc vùng Catalonia, trật bánh sau khi một bức tường chắn đổ xuống đường ray trong điều kiện mưa lớn, theo Guardian. Vụ việc khiến một lái tàu tập sự thiệt mạng và hàng chục người bị thương.

Khác với hai vụ tai nạn tàu cao tốc, sự cố gần Barcelona liên quan đến công trình nằm cạnh đường ray và tác động của thời tiết. Các nhà chức trách khi đó đã đình chỉ hoạt động trên mạng lưới đường sắt khu vực để kiểm tra an toàn. Bộ trưởng Giao thông Tây Ban Nha Óscar Puente nhấn mạnh hai vụ tai nạn tại Adamuz và Gelida có nguyên nhân khác nhau.

Dù không thể quy mọi vụ tai nạn cho một lỗi chung, song các chuyên gia cho rằng các sự cố liên tiếp cho thấy công tác quản lý rủi ro cần được xem xét trên nhiều phương diện: chất lượng đường ray và mối hàn, khả năng phát hiện hư hỏng, hệ thống tín hiệu, quy trình điều hành tàu, cũng như việc kiểm tra các công trình có nguy cơ ảnh hưởng đến đường sắt.

Hiện trường vụ tai nạn trật bánh tàu hỏa ở Gelida, Tây Ban Nha, ngày 21/1. Ảnh: ACN.

Bên cạnh đó, một thách thức khác là bảo đảm an toàn trong bối cảnh mạng lưới cao tốc Tây Ban Nha có quy mô lớn và lưu lượng vận hành tăng. Việc các doanh nghiệp tư nhân như Iryo và Ouigo tham gia thị trường đã mở rộng lựa chọn đi lại cho hành khách, đồng thời làm tăng yêu cầu phối hợp giữa các đơn vị khai thác tàu và cơ quan quản lý hạ tầng.

Trong hệ thống này, Renfe vừa là doanh nghiệp vận hành tàu quốc doanh, vừa cung cấp các dịch vụ trên nhiều tuyến; Adif chịu trách nhiệm quản lý hạ tầng đường sắt.

Việc phân định trách nhiệm rõ ràng giữa đơn vị khai thác, trung tâm điều hành và cơ quan quản lý hạ tầng là yếu tố thiết yếu khi điều tra sự cố, đặc biệt trong các tình huống hệ thống kỹ thuật gặp trục trặc.

Hiện trường hai tàu cao tốc đâm nhau ở Tây Ban Nha Ít nhất 64 người thiệt mạng sau khi hai tàu cao tốc va chạm tại tỉnh Toledo, miền Trung Tây Ban Nha, trên tuyến đường sắt nối Madrid với Seville.