Điều gì khiến máy bay quay lại sân bay sau khi cất cánh

Tháng 12/2023, chuyến bay 554 của hãng Southwest Airlines vừa rời sân bay New Orleans, Mỹ, thì cơ trưởng nhìn thấy chim ở phía trước. Chiếc Boeing 737 MAX 8 khi đó mới lên tới độ cao khoảng 300 m.

Ngay sau lời cảnh báo của cơ trưởng, một tiếng động lớn phát ra từ phía bên trái. Máy bay rung mạnh, động cơ trái mất lực đẩy. Khói trắng có mùi khét nhanh chóng tràn vào buồng lái.

Theo Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Mỹ (NTSB), khói dày đến mức cơ phó không thể nhìn rõ cơ trưởng ngồi bên cạnh. Hai phi công phải đeo mặt nạ oxy, tuyên bố tình trạng khẩn cấp rồi đưa máy bay quay lại New Orleans. Toàn bộ 139 người trên máy bay an toàn.

Đây là một trong những tình huống rõ ràng nhất khiến máy bay phải trở lại sân bay sau khi vừa cất cánh. Tuy nhiên, một chuyến bay quay đầu không phải lúc nào cũng đồng nghĩa máy bay đang ở trong tình trạng nguy hiểm.

Trong hàng không, việc máy bay trở lại sân bay khởi hành ngoài kế hoạch thường được gọi là air turnback. Nguyên nhân có thể là vấn đề ở động cơ, hệ thống thủy lực, điện, điều áp, càng đáp, va phải chim, khói hoặc mùi bất thường. Đôi khi, lý do lại không nằm ở chiếc máy bay.

Quay lại vì một hành khách

Tháng 9/2023, một chiếc Airbus A350 của hãng Delta Air Lines, Mỹ, cất cánh từ Atlanta, Mỹ, để tới Barcelona, Tây Ban Nha. Máy bay đã bay được khoảng hai giờ thì bất ngờ đổi hướng trở lại Mỹ. Tuy nhiên, không có động cơ nào bị hỏng. Một hành khách bị tiêu chảy nghiêm trọng, làm ô nhiễm lối đi trong cabin.

Theo tờ Guardian, trong đoạn trao đổi với kiểm soát không lưu được công bố sau đó, phi công mô tả đây là vấn đề "nguy hại sinh học" và đề nghị quay lại Atlanta. Chiếc A350 hạ cánh an toàn.

Đội vệ sinh sau đó mất khoảng 5 giờ làm sạch máy bay, trong đó một phần thảm trên lối đi phải được thay thế. Khoảng 8 giờ sau, hành khách lại lên chính chiếc máy bay này để tiếp tục hành trình tới Barcelona.

Những trường hợp khác có thể liên quan đến hành khách cần cấp cứu, vấn đề an ninh hoặc một tình trạng trong cabin khiến việc tiếp tục chuyến bay không còn phù hợp. Bởi vậy, chỉ nhìn thấy một chiếc máy bay quay đầu trên ứng dụng theo dõi chuyến bay chưa đủ để xác định điều gì đang xảy ra.

Cơ trưởng phải cân nhắc tình trạng máy bay, mức độ nghiêm trọng của vấn đề, thời tiết, sân bay phù hợp để hạ cánh, dịch vụ kỹ thuật và cứu hộ tại đó, cũng như rủi ro nếu tiếp tục hành trình.

Trường hợp chuyến FZ576 của hãng flydubai tháng 4/2023 cho thấy một quyết định khác.

Ngày 24/4/2023, chuyến bay FZ576 của hãng flydubai chở 167 hành khách vừa cất cánh khỏi Kathmandu, Nepal, thì va chạm với chim và bay vòng quanh điểm xuất phát. X/Airlive.

Chiếc Boeing 737-800 chở 167 hành khách vừa cất cánh khỏi Kathmandu, Nepal, để tới Dubai thì gặp va chạm với chim. Những hình ảnh từ mặt đất cho thấy ánh lửa xuất hiện ở khu vực động cơ. Sân bay Kathmandu chuẩn bị cho khả năng máy bay quay lại hạ cánh khẩn cấp.

Tuy nhiên, sau khi kiểm tra, tổ bay xác định các thông số động cơ vẫn trong giới hạn hoạt động bình thường. Chiếc Boeing không quay lại Kathmandu mà tiếp tục tới Dubai và hạ cánh an toàn. Máy bay được kiểm tra sau khi tới nơi, Reuters đưa tin.

Hai chiếc máy bay cùng gặp chim sau cất cánh nhưng dẫn tới hai quyết định khác nhau. Với Southwest 554, động cơ mất lực đẩy và khói tràn vào buồng lái nên tổ bay quay lại. Với Flydubai, sau khi đánh giá tình trạng máy bay, phi công tiếp tục hành trình.

Máy bay thương mại có nhiều hệ thống dự phòng, còn tổ lái sử dụng các danh mục kiểm tra dành cho từng loại cảnh báo. Một bộ phận gặp trục trặc vì thế chưa chắc khiến máy bay mất khả năng tiếp tục chuyến bay.

Các sự cố cũng có thể dẫn tới thay đổi quy trình sau điều tra. Với chuyến Southwest 554, NTSB nhận thấy tình huống khói mà hai phi công phải xử lý khắc nghiệt hơn đáng kể so với môi trường huấn luyện thông thường.

Tháng 5/2026, cơ quan này đưa ra ba khuyến nghị an toàn, trong đó đề nghị xây dựng những tình huống mô phỏng thực tế hơn để phi công luyện cách xử lý khói trong buồng lái, bao gồm áp lực tâm lý, khối lượng công việc tăng cao và khả năng quan sát thiết bị bị hạn chế.

Đã quay đầu, tại sao máy bay vẫn bay vòng?

Một tình huống khác thường khiến hành khách thắc mắc là máy bay đã quay đầu nhưng không hạ cánh ngay.

Ngày 8/8, một chiếc Airbus A380 của British Airways rời Johannesburg, Nam Phi, để tới London. Khoảng hai giờ sau, khi đã bay tới khu vực Trung Phi, chiếc máy bay hai tầng quay đầu vì vấn đề kỹ thuật với radar thời tiết, theo Business Insider.

Nhưng A380 không hạ cánh ngay sau khi trở về Johannesburg. Nó tiếp tục bay vòng hơn hai giờ gần thành phố rồi mới xuống sân bay. Tổng cộng, hành khách đã ở trên trời khoảng 7 giờ để cuối cùng trở về chính nơi họ xuất phát.

British Airways xác nhận chuyến bay quay lại vì vấn đề với radar thời tiết và hạ cánh an toàn.

Chỉ nhìn thấy một chiếc máy bay quay đầu trên ứng dụng theo dõi chuyến bay chưa đủ để xác định điều gì đang xảy ra. Ảnh minh họa: Reuters.

Một trong những lý do máy bay có thể phải bay thêm nằm ở lượng nhiên liệu.

Máy bay thực hiện hành trình dài thường cất cánh với lượng nhiên liệu lớn, nên trọng lượng ngay sau cất cánh có thể cao hơn đáng kể so với lúc dự kiến hạ cánh. Máy bay có giới hạn trọng lượng cất cánh tối đa và trọng lượng hạ cánh tối đa.

Nếu phải quay lại quá sớm, máy bay có thể vẫn nặng hơn mức hạ cánh thông thường. Khi tình huống không cấp bách, tổ bay có thể bay thêm để tiêu thụ bớt nhiên liệu trước khi xuống đất.

Nếu cần hạ cánh ngay, cơ trưởng có thể lựa chọn hạ cánh với trọng lượng cao hơn giới hạn thông thường. Máy bay sau đó phải trải qua các bước kiểm tra kỹ thuật theo quy định của nhà sản xuất trước khi tiếp tục khai thác.

Một số máy bay đường dài còn có khả năng xả nhiên liệu để giảm trọng lượng nhanh hơn.

Ngày 27/6/2016, một chiếc Boeing 777-300ER của Singapore Airlines đang trên đường từ Singapore tới Milan, Italy, thì tổ bay phát hiện vấn đề liên quan đến động cơ bên phải. Phi công quyết định quay lại sân bay Changi, Singapore và xả bớt nhiên liệu trước khi hạ cánh.

Sau khi máy bay chạm đường băng, động cơ phải và khu vực cánh bên cạnh bốc cháy. Cơ quan Hàng không Dân dụng Singapore (CAAS) xác nhận động cơ phải bốc cháy sau khi máy bay hạ cánh; lực lượng cứu hỏa sân bay dập tắt đám cháy trong vòng 5 phút phút và toàn bộ 241 người trên máy bay an toàn.

Chuyến bay SQ368 của Singapore Airlines gặp sự cố bên động cơ phải và bốc cháy ngày 27/6/2016. Ảnh: Daily Mail

Xả nhiên liệu không phải lựa chọn mặc định và không phải máy bay thương mại nào cũng có hệ thống này. Nếu tình trạng không khẩn cấp, máy bay có thể bay thêm để tiêu thụ nhiên liệu. Nếu cần xuống đất sớm, ưu tiên an toàn có thể khiến tổ bay lựa chọn hạ cánh ngay.

Năm 2019, một chiếc Boeing 787 của Norwegian vừa rời Rome, Italy, đi Los Angeles, Mỹ, thì động cơ trái gặp trục trặc ở độ cao khoảng 300 m. Động cơ được tắt, tổ bay phát tín hiệu khẩn cấp MAYDAY rồi quay lại sân bay Fiumicino.

Chiếc 787 trở lại Rome khoảng 30 phút sau khi cất cánh trong tình trạng quá trọng lượng. Máy bay hạ cánh an toàn; sau đó bốn lốp của càng đáp chính bên trái xẹp và xuất hiện một đám cháy nhỏ, nhanh chóng được lực lượng cứu hỏa dập tắt. Không có người bị thương.

Những trường hợp này cũng lý giải tại sao hai chuyến bay cùng quay đầu nhưng một chiếc có thể trở lại sau vài chục phút, chiếc khác tiếp tục bay hàng giờ. Tổ bay phải lựa chọn giữa yêu cầu đưa máy bay xuống đất sớm với những điều kiện thuận lợi hơn cho việc hạ cánh.

Sau khi xuống sân bay, máy bay có thể phải được kiểm tra tương ứng với vấn đề vừa xảy ra. Một cảnh báo kỹ thuật có thể cần kiểm tra hệ thống liên quan; máy bay hạ cánh quá trọng lượng cũng phải được đánh giá trước khi tiếp tục khai thác.

Bởi vậy, việc một chuyến bay quay lại nơi xuất phát chỉ cho thấy kế hoạch ban đầu đã thay đổi. Phía sau đó có thể là sự cố động cơ, một hành khách cần hỗ trợ, vấn đề với radar thời tiết hoặc một cảnh báo kỹ thuật. Có trường hợp phi công quay lại ngay, có trường hợp bay thêm để giảm trọng lượng, cũng có trường hợp sau khi kiểm tra, máy bay vẫn tiếp tục tới điểm đến.

Sau khi trở lại sân bay, máy bay thường được bộ phận kỹ thuật kiểm tra để xác định nguyên nhân và khả năng tiếp tục khai thác. Hành khách có thể được bố trí bay lại trên chính máy bay đó, chuyển sang máy bay khác hoặc tiếp tục hành trình vào thời điểm phù hợp.