Định hướng nghề nghiệp để gỡ 'nút thắt' cho nguồn nhân lực chất lượng

Khoảng trống hướng nghiệp và nguy cơ “lệch pha” nhân lực

Vừa qua, tại hội nghị triển khai công tác tuyển sinh giáo dục nghề nghiệp năm 2026, ông Lê Quân, Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo nêu một thực tế, hiện Việt Nam có gần 2 triệu thanh niên ở lứa tuổi 18 - 24, không học hành, không công việc, nghề nghiệp. Theo ông, đây là nhóm thanh niên không được định hướng rõ, không biết mình phải học gì, làm gì.

Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Lê Quân phát biểu tại hội thảo.

"Nếu không cẩn thận, chúng ta sẽ có một lớp thanh niên mất phương hướng", ông Quân nói và cho rằng có một phần trách nhiệm của các cơ sở giáo dục nghề nghiệp, phải trả lời cho người học câu hỏi trong tuyển sinh là ra trường làm gì, việc làm ở đâu, thu nhập ra sao...

Sự lo lắng của lãnh đạo ngành giáo dục về một lớp thanh niên thiếu định hướng không chỉ là vấn đề của riêng hệ thống đào tạo, mà còn là tín hiệu cảnh báo đối với thị trường lao động. Khi lựa chọn nghề nghiệp thiếu cơ sở, hệ quả không dừng lại ở cá nhân người học mà lan rộng đến chất lượng nguồn nhân lực, yếu tố then chốt cho tăng trưởng kinh tế.

Thực tế cho thấy, không ít học sinh, sinh viên lựa chọn ngành học theo xu hướng, theo số đông hoặc áp lực gia đình, thay vì dựa trên năng lực và nhu cầu xã hội. Điều này dẫn đến tình trạng học lệch, làm trái ngành, thậm chí thất nghiệp sau tốt nghiệp. Trong khi đó, nhiều doanh nghiệp lại gặp khó trong tuyển dụng lao động có kỹ năng phù hợp, đặc biệt ở các lĩnh vực công nghệ, kỹ thuật và sản xuất.

Theo các chuyên gia, công tác giáo dục hướng nghiệp hiện nay vẫn chưa theo kịp sự biến động của thị trường lao động. Hoạt động này tại nhiều trường phổ thông còn mang tính hình thức, thiếu thông tin cập nhật và chưa gắn với thực tiễn sản xuất kinh doanh.

Và để phát triển nguồn nhân lực có chất lượng, gốc vẫn là giáo dục phổ thông, trong đó định hướng sớm đóng vai trò đặc biệt quan trọng. Nếu học sinh không được định hình năng lực và mục tiêu từ sớm, quá trình đào tạo ở các bậc học tiếp theo sẽ thiếu hiệu quả.

Một số chuyên gia khác cũng cho rằng, vấn đề không chỉ nằm ở việc chọn ngành học, mà còn ở năng lực thích ứng của người học trước sự thay đổi nhanh của thị trường lao động. Nếu hệ thống giáo dục không giúp người học hình thành tư duy linh hoạt, kỹ năng nền tảng và khả năng học tập suốt đời, thì ngay cả khi lựa chọn đúng ngành, nguy cơ “lệch nhịp” với nhu cầu xã hội vẫn rất lớn.

Và tình trạng “mất phương hướng” trong một bộ phận thanh niên đang góp phần làm gia tăng sự mất cân đối cung - cầu. Một mặt, số lượng cử nhân ra trường tăng, nhưng mặt khác, doanh nghiệp vẫn “khát” lao động có tay nghề, kỹ năng thực hành và khả năng thích ứng.

Gắn kết với doanh nghiệp để gỡ “nút thắt” nhân lực chất lượng cao

Để giảm áp lực thiếu hụt nhân lực chất lượng cao, nhiều ý kiến cho rằng cần bắt đầu từ việc nâng cao hiệu quả hướng nghiệp. Trước hết, cần đổi mới nội dung và phương thức tư vấn nghề nghiệp trong nhà trường, giúp học sinh hiểu rõ bản thân và có thông tin đầy đủ về thị trường lao động.

Đào tạo gắn kết với doanh nghiệp chính là con đường ngắn nhất để nâng cao chất lượng nhân lực.

Trao đổi với phóng viên Báo Công Thương, TS. Đồng Văn Ngọc, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Cơ điện Hà Nội, cho rằng, hướng nghiệp không nên dừng lại ở việc “tư vấn chọn ngành”, mà phải trở thành một quá trình liên tục, giúp người học nhận diện năng lực, xây dựng lộ trình phát triển và chủ động thích ứng với sự thay đổi của nghề nghiệp trong tương lai.

“Bên cạnh đó, tăng cường phân luồng sau trung học cơ sở và trung học phổ thông là giải pháp quan trọng. Khi người học lựa chọn đúng hướng giữa đại học, cao đẳng hay giáo dục nghề nghiệp, nguồn nhân lực sẽ được phân bổ hợp lý hơn, qua đó hạn chế tình trạng 'thừa thầy, thiếu thợ'”, TS. Đồng Văn Ngọc cho hay.

Còn TS. Phạm Xuân Khánh, Hiệu trưởng Trường Cao đẳng Công nghệ cao Hà Nội cho biết, sự đồng hành của doanh nghiệp là nhân tố then chốt, quyết định chất lượng và sự phát triển bền vững của giáo dục nghề nghiệp. Theo ông, nếu xây dựng tốt mối quan hệ với doanh nghiệp, nhà trường không chỉ nâng cao chất lượng đào tạo mà còn gia tăng sức hút tuyển sinh, bởi đây là “bảo chứng” cho cơ hội việc làm.

Sự gắn kết này mang lại lợi ích cho tất cả các bên: Người học được rèn luyện trên máy móc hiện đại, có thể được doanh nghiệp trả lương ngay từ khi còn học (mô hình đào tạo 0 đồng) và có cơ hội việc làm sau tốt nghiệp; đội ngũ giảng viên nâng cao trình độ thông qua thực tế tại doanh nghiệp; trong khi đó, xã hội được cung ứng nguồn lao động tay nghề cao, góp phần đảm bảo an sinh và giảm thiểu lãng phí trong đầu tư công.

Bên cạnh đó, TS. Phạm Xuân Khánh kiến nghị cần có cơ chế mở và linh hoạt hơn, đặc biệt là hỗ trợ kinh phí đào tạo cho các ngành công nghệ cao, ngành nghề mới. Bởi lẽ, đào tạo gắn kết với doanh nghiệp chính là con đường ngắn nhất để nâng cao chất lượng nhân lực, tạo sức hút trong tuyển sinh và đảm bảo an sinh xã hội bền vững.