Định vị vị thế HTX Việt Nam: Từ 'nội lực' đến tầm vóc khu vực

Tại Việt Nam, Kinh tế tập thể (KTTT) KTTT, HTX đã có những thay đổi mang tính bước ngoặt. Theo thống kê, tính đến nay, cả nước đã có hơn 35.000 HTX, trong đó số lượng HTX ứng dụng công nghệ cao và liên kết chuỗi giá trị tăng mạnh qua từng năm.

Nhận diện "vùng trũng' và sự trỗi dậy

Nhiều HTX kiểu mới đã bắt đầu vận hành ngày càng chuyên nghiệp khi không chỉ sản xuất cái mình có mà đã biết cung cấp cái thị trường cần, đặc biệt là đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe về chứng chỉ xanh (GlobalGAP, Organic, Carbon thấp) để xuất khẩu chính ngạch sang các thị trường khó tính như HTX sản xuất và thương mại thủy sản Xuyên Việt, HTX dịch vụ nông nghiệp Đức Chính (Hải Phòng, HTX chè Phìn Hồ (Tuyên Quang)…

Tuy nhiên, so với các nước trong khu vực, quy mô vốn, thành viên của HTX Việt Nam còn khiêm tốn và năng lực quản trị vẫn là điểm nghẽn lớn nhất.

Theo số liệu thống kê, số lượng HTX của Việt Nam hiện nay gấp khoảng 4 lần Thái Lan và gần 60 lần Nhật Bản. Tuy nhiên, quy mô về số lượng thành viên trung bình trong mỗi HTX tại Việt Nam còn nhỏ (chỉ khoảng 170-180 người/HTX), trong khi ở Thái Lan là hơn 1.400 người và tại Hàn Quốc, con số này lên tới gần 2.000 thành viên/HTX.

Nhiều HTX kiểu mới đã bắt đầu vận hành ngày càng chuyên nghiệp khi không chỉ sản xuất cái mình có mà đã biết cung cấp cái thị trường cần.

Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân cho biết, tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc phần lớn nông dân đều là thành viên HTX. Có nông dân ở những nước này còn tham gia 2 HTX, thậm chí 3 HTX.

Tại Việt Nam, số lượng HTX tuy tăng về số lượng, tạo việc làm cho hơn 30 triệu lao động nhưng tính đến hết năm 2025, số người tham gia KTTT, HTX mới chiếm gần 6% dân số. Tính bình quân, mỗi HTX Việt Nam chỉ có khoảng 170 - 180 thành viên.

Sự chênh lệch về quy mô thành viên, khiến không ít HTX ở Việt Nam gặp khó khăn trong huy động vốn, đàm phán với đối tác về giá cả…

Theo thống kê, vốn điều lệ bình quân của các HTX Việt Nam đạt khoảng 1,9 tỷ đồng/HTX. Dù đã tăng trưởng so với giai đoạn trước, nhưng con số này vẫn còn rất khiêm tốn so với doanh thu hàng chục tỷ USD của các HTX trong khu vực như HTX Zen-Noh (Nhật Bản) hay Liên hiệp HTX nông nghiệp Nonghyup (Hàn Quốc).

Theo Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân, tại các quốc gia như Hàn Quốc, Nhật Bản, Đài Loan, HTX hoạt động như một định chế tài chính phức hợp. Ngược lại, tại Việt Nam, khả năng tiếp cận tín dụng và tích lũy vốn nội bộ vẫn là rào cản lớn đối với không ít HTX.

'Đòn bẩy' thay đổi vị thế

Sự khác biệt về quy mô và vốn là những gì HTX ở Việt Nam đang gặp phải khi đứng cạnh mô hình HTX của các nước trong khu vực. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, KTTT, HTX cùng với kinh tế nhà nước đang dần khẳng định vai trò nền tảng trong nền kinh tế quốc dân.

Trong 5 năm gần đây, tỷ lệ HTX đã tăng 34,2%, tỷ lệ HTX hoạt động khá tốt đạt 78%. Cả nước có 2600 HTX ứng dụng công nghệ cao, gần 5000 HTX tham gia được chuỗi liên kết. Đặc biệt, khu vực KTTT, HTX thu hút được 6 triệu thành viên, tạo được việc làm trực tiếp và gián tiếp cho hơn 30 triệu lao động góp phần vào xây dựng nông thôn mới và góp phần vào phát triển kinh tế xã hội tăng trưởng của cả nước. Đây chính là minh chứng sống động về ý nghĩa vai trò và tầm quan trọng của khu vực KTTT, HTX trong phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Bên cạnh đó, tăng trưởng doanh thu (trung bình 1,6 tỷ đồng/năm/HTX) và sự chuyển dịch mạnh mẽ về tư duy quản trị, HTX Việt Nam đang dần kéo giảm khoảng cách về quy mô thành viên, nguồn vốn so với các HTX trong khu vực.

Đặc biệt, Luật HTX 2023 chính thức có hiệu lực và đã đi vào cuộc sống chính là một trong những lực đẩy quan trọng, tạo ra không gian phát triển thông thoáng chưa từng có cho khu vực KTTT, HTX.

Luật HTX 2023 được đánh giá giúp các HTX linh hoạt trong huy động vốn, giảm bớt thủ tục hành chính, thu hút người dân tham gia HTX. Đây chính là nền tảng để phát triển những HTX lớn mạnh, sánh vai với các HTX trong khu vực.

Đặc biệt, với các cơ chế hỗ trợ cụ thể, rộng mở, Luật HTX 2023 được cho là sẽ tạo điều kiện thuận lợi để liên kết với nhau và liên kết với doanh nghiệp hoặc phát triển các Liên hiệp HTX rộng lớn. Từ đây, các HTX nhỏ lẻ được kết nối lại dưới mái nhà của các Liên hiệp HTX chuyên ngành, vị thế đàm phán của KTTT Việt Nam trên trường quốc tế sẽ được nâng lên một tầm cao mới, đủ sức đối trọng với các tập đoàn kinh tế lớn.

Nói đến hình thức hợp tác của mô hình HTX, Chủ tịch Liên minh HTX Việt Nam Cao Xuân Thu Vân cho rằng trong thư của Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi điền chủ nông gia năm 1946 có viết: "HTX là hợp vốn, hợp sức với nhau. Vốn nhiều, sức mạnh thì khó nhọc ít mà lợi ích nhiều". Do đó, ngoài Luật HTX 2023 thì Nghị quyết 68 cũng là "cơ hội vàng" để các HTX mở dòng vốn, thu hút thành viên.

Mục tiêu đến năm 2045, Việt Nam sẽ có ít nhất 3 HTX nằm trong Top 300 HTX lớn nhất thế giới. Đây không chỉ là con số biểu tượng, mà là quyết tâm của Liên minh HTX Việt Nam đưa HTX trở thành hệ sinh thái, nhất là việc thu hút các doanh nghiệp hình thành và phát triển trong các HTX.

Khi KTTT Việt Nam giải quyết được bài toán về quy mô, nguồn vốn, việc đứng ngang hàng với các HTX trong khu vực không còn là mục tiêu xa vời.

Tùng Lâm