Đình Vũ Thạch và ký ức phố nghề chạm khảm bên hồ Gươm

Đình Vũ Thạch gắn liền với lịch sử hình thành và phát triển của nghề chạm khảm trai, một nghề thủ công mỹ nghệ cao cấp từng làm nên danh tiếng cho khu vực ven hồ Lục Thủy (Hồ Gươm).

Ven hồ Lục Thủy (hồ Gươm ngày nay), một phố nghề dần hình thành, sau này được người Pháp gọi là Rue des Incrusteurs (phố Thợ Khảm), còn người dân Thăng Long quen gọi bằng cái tên giản dị mà đặc trưng: phố Hàng Khay. Những cửa hàng khảm trai với khay trà, hộp trầu, bát điếu, hoành phi câu đối… nhanh chóng thu hút giới thị dân và khách ngoại quốc, đặc biệt từ cuối thế kỷ XIX khi người Pháp mở rộng không gian đô thị.

Những sản phẩm như khay trà, hộp trầu, điếu ống, hoành phi câu đối, sập gụ tủ chè… với kỹ thuật khảm trai, khảm xà cừ tinh vi đã được người Pháp và giới thượng lưu coi như những “bảo vật phương Đông”, từng được mô tả là “sản vật gần như độc quyền của Viễn Đông”.

Nghề khảm trai là một trong những nghề thủ công tinh xảo bậc nhất của Thăng Long – Hà Nội, hình thành và phát triển qua nhiều thế kỷ. Từ những mảnh trai, ốc lấy từ tự nhiên, bàn tay người thợ tạo nên các hoa văn giàu tính thẩm mỹ, kết tinh tri thức, kỹ năng và mỹ cảm của đô thị kinh kỳ. Nghề khảm không chỉ mang giá trị kinh tế mà còn lưu giữ ký ức lịch sử, phản ánh bản sắc văn hóa và tinh thần sáng tạo bền bỉ của các thế hệ nghệ nhân Hà Nội.

Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, đặc biệt trong bối cảnh Hà Nội được quy hoạch theo mô hình đô thị thuộc địa, nghề khảm trai bước vào thời kỳ hoàng kim. Phố Thợ Khảm, sau này mang tên Paul Bert, rồi trở lại với tên Hàng Khay, trở thành nơi tập trung dày đặc các gia đình thợ khảm, vừa sản xuất vừa bày bán ngay tại chỗ.

Những mảnh trai, ốc nhỏ bé qua bàn tay nghệ nhân trở thành hoa văn tinh xảo, làm nên danh tiếng của nghề khảm trai Thăng Long.

“Chuyện đình Vũ Thạch với tổ nghề chạm khảm” là Triển lãm thứ chin diễn ra trong khuôn khổ dự án “Chuyện đình trong phố” - chuỗi hoạt động nghệ thuật và nghiên cứu di sản đã được triển khai liên tục trong hơn hai năm qua tại nhiều đình làng trong khu phố cổ Hà Nội. Triển lãm này với sự tham gia của các nghệ sĩ Vũ Xuân Đông, Lê Đăng Ninh, Trương Hoàng Hải, Phạm Thủy Tiên, Đỗ Hiệp và Nguyễn Thế Sơn.

Theo nghệ sĩ, giám tuyển nghệ thuật Nguyễn Thế Sơn , dự án đã cố gắng nghiên cứu lịch sử về nghề chạm khảm để tạo nên những tác phẩm khơi gợi lại những giá trị quý báu của một phố nghề nức tiếng thuở xưa cũng như mang lại tinh thần nơi chốn cho một ngôi Đình đã từng là trung tâm của một cộng đồng những người nghệ nhân chạm khảm khéo léo đầy sức sáng tạo của thôn Vũ Thạch.

Mỗi đường khảm là kết tinh của kỹ thuật, sự kiên nhẫn và kinh nghiệm truyền đời của người thợ thủ công.

Tác phẩm “Chuyện nghề khảm trai” của nghệ sĩ Vũ Xuân Đông kể về một số công đoạn của nghề, từ khâu lựa vỏ trai, tách vỏ, chế tác, lễn gỗ, sơn mài.

Tác phẩm sử dụng sắt cắt CNC như một đối thoại với không gian cổ và vật liệu đương đại thông dụng.

Bộ tác phẩm “Sự sống” của nghệ sĩ Lê Đăng Ninh được tạo dựng từ những mảnh trai, ốc vụn – phần vật liệu dư thừa trong quá trình tạo tác thủ công của nghề khảm từng hưng thịnh nơi phố Hàng Khay.

Khi được đặt trở lại không gian một ngôi đình cổ, nơi lưu giữ ký ức cộng đồng và tinh thần nghề thủ công Hà Nội, tác phẩm “Sự sống” với các vật liệu tưởng chừng bị bỏ quên ấy được trao một đời sống mới.

Trên nền đất nung, dưới lớp mica mỏng gợi như mặt nước, những mảnh trai lặng lẽ phát lộ ánh sáng nội tại, tựa những “tế bào của sự sống” đang âm thầm chuyển động, tìm đường trở về với tự nhiên. Tác phẩm trở thành biểu tượng của sự hồi sinh, nơi vẻ đẹp được đánh thức từ chính những gì từng bị lãng quên.

"Lấp lánh ánh trai" của nghệ sĩ Nguyễn Thế Sơn là tác phẩm sắp đặt tương tác sử dụng chất liệu inox gương.

Bề mặt tác phẩm phản chiếu tạo nên những lớp hình ảnh chồng lấn, nơi ánh sáng, không gian đình và chuyển động của người xem hòa quyện, gợi liên tưởng đến vẻ lấp lánh của trai khảm và ký ức phố nghề Hàng Khay.

Sản phẩm khảm trai không chỉ mang giá trị thẩm mỹ và kinh tế, mà còn hàm chứa tri thức nghề nghiệp và ký ức văn hóa tích lũy qua nhiều thế hệ. Trải qua thăng trầm lịch sử, vẻ đẹp của khảm trai vẫn bền bỉ tồn tại, như minh chứng cho sức sống lâu dài của di sản thủ công truyền thống.

Mỗi sản phẩm khảm trai là kết quả của quá trình lao động tỉ mỉ, nơi từng mảnh trai nhỏ được cắt, mài và ghép nối chính xác, tạo nên bề mặt hoa văn liền mạch, phản chiếu ánh sáng tinh tế và chiều sâu thẩm mỹ đặc trưng.

Hoa văn khảm trai đạt tới sự cân bằng giữa trang trí và biểu đạt giá trị văn hóa.

Khách tham quan và tìm hiểu về lịch sử nghề khảm trai và đình Vũ Thạch.

Nghề khảm trai không chỉ tạo ra sản phẩm vật chất mà còn lưu giữ tri thức và bản sắc văn hóa đô thị. Việc phục hồi ký ức nghề khảm hôm nay góp phần đánh thức di sản và truyền cảm hứng sáng tạo cho thế hệ trẻ.

Phố nghề khảm trai từng rộn ràng tiếng đục, tiếng giũa, trở thành một phần ký ức đô thị Hà Nội. Sự thăng trầm của lịch sử khiến nghề khảm trai dần mai một, song giá trị văn hóa vẫn còn nguyên sức sống.

Sắp đặt ánh sáng từ những vỏ trai treo lơ lửng tạo nên hiệu ứng thị giác mềm mại và lấp lánh

Sản phẩm khảm trai được tạo nên qua nhiều công đoạn công phu, từ chọn trai, xử lý, cắt gọt, ghép hình, dán khảm đến mài và đánh bóng. Mỗi bước đều đòi hỏi sự chính xác và kiên nhẫn, quyết định chất lượng và vẻ đẹp cuối cùng của tác phẩm.

Không gian đình về chiều, lắng đọng giữa âm thanh phố thị, gợi nhớ một phố nghề đã xa. Triển lãm như một nhịp cầu nối quá khứ vàng son với hiện tại nhiều biến động.

Dựa trên nghiên cứu lịch sử nghề chạm khảm, các nghệ sĩ sáng tạo tác phẩm đương đại đối thoại với không gian cổ kính của đình, gợi mở chiều sâu văn hóa và tinh thần của nghề xưa. Triển lãm diễn ra đến hết 7/2/2026 tại Đình – Đền Vũ Thạch, phường Cửa Nam, Hà Nội.

Hải Hà/VOV.VN