Doanh nghiệp đất hiếm Trung Quốc gặp thời

Trung Quốc nắm giữ khoảng một nửa trữ lượng đất hiếm của thế giới, đồng thời chi phối phần lớn hoạt động khai thác và phân tách - tinh chế các kim loại này - Ảnh: Reuters

Cổ phiếu các doanh nghiệp đất hiếm Trung Quốc đang tăng giá mạnh trong bối cảnh thị trường lo ngại rủi ro nguồn cung khi căng thẳng giữa nước này với Mỹ leo thang và Bắc Kinh thúc đẩy tăng sản lượng theo định hướng của chính phủ.

Diễn biến này cho thấy dù phương Tây đang gấp rút hành động để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, nhà đầu tư vẫn đặt cược rằng quốc gia châu Á này sẽ tiếp tục giữ vai trò chi phối trong chuỗi cung ứng đất hiếm.

Tâm điểm chú ý của thị trường là Bao Đầu - thành phố nằm cách Bắc Kinh khoảng 600 km về phía Tây, thuộc Khu tự trị Nội Mông. Từ một địa phương xa xôi và gặp nhiều khó khăn, Bao Đầu nay được Chính phủ Trung Quốc mô tả là “cứ điểm” đất hiếm lớn nhất cả nước. Khu vực này sở hữu trữ lượng lớn đất hiếm nhẹ, gồm neodymium - nguyên liệu quan trọng để sản xuất nam châm hiệu suất cao.

Khu văn phòng quanh nhà ga của thành phố là tập trung trụ sở của doanh nghiệp đầu ngành tại Bao Đầu gồm tập đoàn China Northern Rare Earth High-Tech và một số công ty khác, cùng nhiều viện nghiên cứu và trường đại học do nhà nước quản lý.

Trong năm 2025, China Northern Rare Earth đưa vào vận hành một dây chuyền sản xuất neodymium mới. Trong năm tài chính kết thúc vào tháng 12/2025, lợi nhuận ròng của công ty đạt ít nhất 2,1 tỷ nhân dân tệ, tương đương 302 triệu USD, tăng gấp đôi so với mức 1 tỷ nhân dân tệ của năm trước đó.

Tại Trung Quốc, doanh số và lợi nhuận của toàn ngành đất hiếm đang ghi nhận xu hướng tăng mạnh. Số liệu từ công ty Shanghai DZH cho thấy 47 doanh nghiệp trong chuỗi đất hiếm - gồm các công ty khai thác và nhà sản xuất máy móc - ghi nhận tổng lợi nhuận ròng trong 9 tháng đầu năm 2025 tương đương cả năm 2024.

Theo đó, tổng lợi nhuận ròng cả năm của nhóm doanh nghiệp này có thể lên mức cao nhất kể từ năm 2016. Động lực chủ yếu đến từ giá đất hiếm tăng mạnh, qua đó nới rộng biên lợi nhuận. Khi các doanh nghiệp khai thác mở rộng hoạt động, các nhà sản xuất máy móc và các ngành liên quan cũng hưởng lợi.

Từ tháng 4/2025, Trung Quốc áp đặt hạn chế xuất khẩu 7 loại đất hiếm, gồm dysprosium, sau khi Tổng thống Mỹ Donald Trump công bố áp thuế quan đối ứng ở mức cao đối với hàng hóa Trung Quốc.

Theo dữ liệu từ công ty nghiên cứu Argus Media của Anh, ngày 15/1/2026, tại châu Âu, nơi giá nhạy cảm với các biện pháp này, dysprosium giao dịch ở mức 935 USD/kg tính đến ngày. Mức giá này cao gấp hơn 3 lần so với trước khi Trung Quốc siết xuất khẩu và là mức cao nhất kể từ tháng 5/2015. Dù căng thẳng Mỹ - Trung đã dịu đi phần nào, nỗi lo về nguồn cung vẫn dai dẳng, khiến giá tiếp tục đi lên.

Trung Quốc đang nắm lợi thế áp đảo trên thị trường đất hiếm toàn cầu khi sở hữu khoảng một nửa trữ lượng, gần 70% sản lượng khai thác và khoảng 90% năng lực phân tách - tinh chế. Nhờ đó, khi giá đất hiếm tăng, các doanh nghiệp nước này hưởng lợi rõ rệt.

Công ty chứng khoán Western Securities của Trung Quốc dự báo lợi nhuận ròng của China Northern Rare Earth sẽ tăng lên 4,1 tỷ nhân dân tệ trong năm 2026, gần gấp đôi so với năm 2025.

Một nhà phân tích của công ty chứng khoán Xiangcai Securities nhận định việc áp hạn chế xuất khẩu tạo thêm áp lực tăng giá, qua đó hỗ trợ nhóm cổ phiếu đất hiếm Trung Quốc - đặc biệt là các doanh nghiệp nắm thị phần lớn.

Hiện tại, kỳ vọng của nhà đầu tư đang ở mức cao. Vốn hóa thị trường của China Northern Rare Earth đã tăng khoảng 140% trong 12 tháng qua, vượt 180 tỷ nhân dân tệ và bỏ xa một số đối thủ nước ngoài như công ty Lynas Rare Earths của Australia và MP Materials của Mỹ.

Theo dữ liệu từ QUICK FactSet, cơ cấu cổ đông của China Northern Rare Earth không chỉ có nhà đầu tư trong nước. Một số tổ chức tài chính Mỹ như tập đoàn Vanguard Group và tập đoàn BlackRock cũng nắm cổ phần tại doanh nghiệp này.

Ở chiều ngược lại, phương Tây đang tăng tốc giảm phụ thuộc vào đất hiếm Trung Quốc. Vào tháng 7/2025, Bộ Quốc phòng Mỹ đầu tư 400 triệu USD để trở thành cổ đông lớn nhất của MP Materials. Ngày 12/1/2026, các bộ trưởng tài chính Nhóm 7 nền kinh tế phát triển (G7) cùng một số quốc gia giàu tài nguyên nhất trí phối hợp xây dựng chuỗi cung ứng đất hiếm và các khoáng sản quan trọng khác giữa các nước “cùng chí hướng”.

Tuy nhiên, vẫn chưa rõ các nỗ lực này có đủ sức làm suy yếu vị thế chi phối của Trung Quốc hay không. Bắc Kinh hiện hành động theo hướng siết quy định để kiểm soát thị trường và chuỗi cung ứng, đồng thời vẫn tăng sản lượng để đảm bảo nguồn cung và duy trì vị thế chi phối.

Theo công ty nghiên cứu LeadLeo của Trung Quốc, giai đoạn 2016-2024, năng lực khai thác và phân tách - tinh chế của nước này tăng bình quân 12%/năm.

“Trung Quốc đang củng cố vị thế chiến lược và gia tăng sức ảnh hưởng”, nhà phân tích Sharlin Chen của LeadLeo nhận xét với tờ báo Nikkei Asia.

Theo các nhà phân tích, tại Trung Quốc, lợi ích quốc gia đôi khi được ưu tiên hơn lợi nhuận của cổ đông. Do đó, nếu phương Tây thực sự quyết liệt giảm phụ thuộc và tách chuỗi cung ứng đất hiếm khỏi Trung Quốc, Bắc Kinh có thể sẽ phản ứng bằng cách tăng sản lượng và hạ giá để gây sức ép lên các đối thủ. Hiện MP Materials vẫn thua lỗ, còn lợi nhuận của Lynas kém xa so với China Northern Rare Earth.

Ngọc Trang