Doanh nghiệp nước ngoài vẫn ‘quay cuồng’ với thủ tục hành chính tại Việt Nam

Bất chấp những bất định của kinh tế toàn cầu, Chỉ số Niềm tin kinh doanh (BCI) của Hiệp hội Doanh nghiệp châu Âu tại Việt Nam (EuroCham) vẫn đạt 78,3 điểm trong quý III/2026, trụ vững ở ngưỡng cao trong lịch sử.

Tuy nhiên, đằng sau chỉ sổ lạc quan này là một thực tế kinh doanh phức tạp hơn. Các doanh nghiệp tham gia khảo sát cho biết họ gặp trung bình tám thách thức vận hành kìm hãm đà tăng trưởng, trong đó, 93% chịu tác động từ các vướng mắc liên quan đến quy định và thủ tục hành chính và tỷ lệ tương đương gặp khó khăn trong lĩnh vực thuế và quản lý tài chính.

“Kết quả khảo sát quý này phản ánh một nghịch lý đáng chú ý trong tiến trình phát triển kinh tế của Việt Nam: niềm tin đầu tư vẫn vững vàng song những trở ngại trong môi trường kinh doanh thường nhật vẫn chưa được tháo gỡ triệt để”, EuroCham nhấn mạnh. 

Chi phí ẩn trong hoạt động kinh doanh

“Niềm tin kinh doanh duy trì ở mức cao không đồng nghĩa với việc doanh nghiệp đang hoạt động trong một môi trường thuận lợi”, EuroCham chỉ rõ trong báo cáo. 

Trong quý này, BCI xem xét tổng thể gánh nặng từ các rào cản đối với tăng trưởng, phản ánh một thực tế rằng doanh nghiệp hiếm khi chỉ phải xử lý một vướng mắc riêng lẻ tại một thời điểm.

Trung bình, mỗi doanh nghiệp phải đối mặt với tám thách thức trong quá trình vận hành và phát triển. Gần bốn trong số năm doanh nghiệp tham gia khảo sát đối mặt với ít nhất năm trở ngại, trong khi một số khác phải xoay xở với 14 trở ngại trở lên. 

Đối với các doanh nghiệp thuộc những lĩnh vực chịu ảnh hưởng lớn bởi sự phức tạp của quy định, bao gồm thương mại & logistics, chăm sóc sức khỏe và nông sản thực phẩm, số lượng rào cản hành chính mà doanh nghiệp phải xử lý cùng lúc có thể lên tới 27.

Những trở ngại cụ thể được đề cập phổ biến nhất bao gồm thủ tục hành chính và giấy tờ, các quy định thiếu rõ ràng hoặc không được áp dụng nhất quán, các vấn đề liên quan đến quản lý thuế và tình trạng thiếu hụt nhân tài. Các báo cáo về tình trạng chậm trễ và tranh chấp trong khâu hải quan cũng gia tăng trong quý này.

Nguồn: Báo cáo BCI của EuroCham

Xét trên bình diện rộng hơn, 93% doanh nghiệp cho biết họ chịu tác động từ các thách thức về quy định và thủ tục hành chính cũng như các quy trình thuế và tài chính - những yếu tố kìm hãm sự phát triển của tổ chức, trong đó, 42% báo cáo những tác động đáng kể đến hoạt động kinh doanh.

Các khuôn khổ pháp lý và quy trình mua sắm công cũng như thủ tục thông quan và tuân thủ thuế quan cũng tạo ra áp lực lớn với doanh nghiệp. 

Áp lực này khác nhau tùy theo từng lĩnh vực kinh doanh. Hơn một nửa số doanh nghiệp ở mọi ngành đều báo cáo gặp khó khăn về quy định và thủ tục hành chính. Con số này lên tới 96% trong lĩnh vực chăm sóc sức khỏe & khoa học sự sống. 

Tại các ngành chịu sự quản lý chặt chẽ như vậy, tình trạng chậm trễ hoặc cách hiểu quy định thiếu thống nhất có thể gây phức tạp cho quá trình phê duyệt và làm chậm tiến độ đưa sản phẩm ra thị trường. 

Đối với các doanh nghiệp sản xuất và lữ hành, các quy trình liên quan đến thuế càng làm gia tăng áp lực về kiểm soát chi phí cũng như sự bất định trong việc lập kế hoạch chi tiêu.  

Mối liên hệ với tâm lý kinh doanh cũng cho thấy những tín hiệu rõ ràng. Trong số các doanh nghiệp có triển vọng trung lập hoặc tiêu cực cho quý IV, 67% cho biết họ gặp khó khăn do các quy định thiếu rõ ràng hoặc không được áp dụng thống nhất và tỷ lệ tương tự cũng đề cập đến gánh nặng từ các thủ tục hành chính. 

Tình trạng thiếu hụt nhân tài cũng được 60% nhóm doanh nghiệp có triển vọng trung lập hoặc tiêu cực nhắc đến, cao hơn 17 điểm phần trăm so với nhóm có triển vọng tích cực. 

Vấn đề này cũng ảnh hưởng trực tiếp đến sức hấp dẫn đầu tư của Việt Nam. Các quy định thiếu rõ ràng tạo ra khoảng cách chênh lệch 29 điểm phần trăm giữa nhóm doanh nghiệp sẵn sàng và nhóm không sẵn sàng giới thiệu Việt Nam như một điểm đến đầu tư. 

Các vấn đề về phân loại mã HS và công nhận tiêu chuẩn quốc tế cũng là những thách thức nổi cộm. “Đây là mối quan ngại lớn đối với một nền kinh tế mà năng lực cạnh tranh phụ thuộc nhiều vào thương mại quốc tế và sự hội nhập vào chuỗi giá trị toàn cầu”, EuroCham phân tích. 

Các chi phí phát sinh thường mang tính tích tụ dần dần thay vì bùng phát đột ngột: đó là thời gian dành cho việc làm rõ các yêu cầu, thống nhất những cách hiểu khác nhau hoặc phải chuẩn soạn lại hồ sơ, giấy tờ. 

Tuy nhiên, khi những yêu cầu này chồng chất, chúng có thể làm phân tán nguồn lực tài chính và sự tập trung, khiến doanh nghiệp không thể chú trọng vào việc cải tiến sản phẩm, phát triển nhân tài và phục vụ khách hàng.

Các doanh nghiệp đang cho thấy tâm lý chờ đợi trong bối cảnh nhu cầu quốc tế chững lại. Ảnh: Hoàng Anh

Áp lực thị trường ngày càng rõ nét

Chỉ số BCI giảm nhẹ 1,4 điểm so với mức 79,7 của quý II/2026. Dù vậy, niềm tin kinh doanh vẫn được duy trì ở mức cao. Trong ba doanh nghiệp tham gia khảo sát thì khoảng hai doanh nghiệp đánh giá tình hình kinh doanh hiện tại ở mức tốt hoặc rất tốt trong khi một tỷ lệ đáng kể (28%) giữ thái độ trung lập và thận trọng. 

Điều này phản ánh tâm lý chờ đợi trong bối cảnh nhu cầu quốc tế chững lại, đồng thời, doanh nghiệp kỳ vọng những chính sách sớm cụ thể hóa thành các thủ tục nhanh gọn hơn, giúp tăng khả năng dự đoán kết quả kinh doanh tốt hơn.

Phân tích theo ngành cho thấy những diễn biến trái chiều rõ rệt. Ngành nông nghiệp & chuỗi giá trị thực phẩm ghi nhận mức cải thiện mạnh mẽ nhất, tăng 11,7 điểm lên 83,9 điểm, bất chấp áp lực kéo dài từ chi phí đầu vào và sự cạnh tranh với hàng nhập khẩu trong khu vực. 

Các ngành thương mại, logistics & hàng tiêu dùng cũng duy trì phong độ tốt, phản ánh vai trò của Việt Nam trong chuỗi sản xuất khu vực và thương mại xuyên biên giới. 

Ngược lại, ngành du lịch & khách sạn giảm 22,5 điểm xuống còn 67,9 sau khi đạt kết quả ấn tượng ở quý trước. Sự sụt giảm này cho thấy các doanh nghiệp trực tiếp phục vụ người tiêu dùng có thể nhạy cảm hơn trước những thay đổi trong hành vi chi tiêu, chi phí vận hành và các biến động bên ngoài, bao gồm cả tình trạng thời tiết khắc nghiệt gần đây.

Sự khác biệt về thị trường trọng tâm cũng ảnh hưởng đến tâm lý kinh doanh. Các doanh nghiệp tập trung vào thị trường Việt Nam ghi nhận BCI đạt 80,4 điểm, cao hơn hẳn so với mức 73,2 của nhóm tập trung vào EU, 70,7 của nhóm tập trung vào Mỹ và 73,9 của nhóm tập trung vào ASEAN. Những chênh lệch này phản ánh áp lực không đồng đều mà các doanh nghiệp phải đối mặt tại các thị trường khác nhau. 

Chủ tịch EuroCham Bruno Jaspaert đánh giá, các số liệu tăng trưởng quốc gia vẫn chưa phản ánh trọn vẹn bức tranh thực tế. Chuỗi cung ứng địa phương đang phải vật lộn với chi phí nguyên vật liệu và nhân công tăng cao, các nhà máy sản xuất đang chuẩn bị dây chuyền sản xuất mới và phải tái cấu trúc nguồn vật liệu thô hoặc các nhà hàng đối mặt với nhu cầu chi tiêu yếu hơn và những khoản thuế mới. Tất cả đều phải đối mặt với những áp lực có thể hạn chế khả năng đóng góp và thụ hưởng thành quả tăng trưởng của doanh nghiệp. 

“Thách thức hiện nay là làm sao để tăng trưởng mang lại lợi ích thiết thực và lan tỏa rộng khắp nền kinh tế. Điều này đòi hỏi phải nâng cao tính dự báo, củng cố khả năng chống chịu và đẩy mạnh cải cách, qua đó tạo điều kiện để doanh nghiệp tập trung nguồn lực vào việc kiến ​​tạo giá trị”, ông nhấn mạnh.