Doanh nhân trước sứ mệnh kiến tạo giá trị quốc gia

TS Nguyễn Quốc Việt
(Chuyên gia chính sách công)

*********

Trong bối cảnh nền kinh tế toàn cầu đang định hình lại các chuỗi cung ứng, những định hướng chiến lược mới nhất của Đảng trong các Nghị quyết 68 và Nghị quyết 57-NQ/TW đã tạo động lực mạnh mẽ để thay đổi mô hình tăng trưởng. Lực lượng doanh nghiệp tư nhân và đặc biệt là đội ngũ doanh nhân được định vị không chỉ là những người làm kinh tế thuần túy, mà chính là hạt nhân kiến tạo sự phát triển, mang trên vai trọng trách đưa đất nước bứt phá đổi mới sáng tạo trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Nhìn lại hành trình 40 năm đổi mới, không thể phủ nhận, chúng ta đã gặt hái được những thành tựu phát triển và hội nhập to lớn. Tuy nhiên, thực tiễn hiện nay cho thấy mô hình tăng trưởng cũ của Việt Nam đã chạm trần khi thế giới bước sâu vào cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư. Dù thuộc nhóm quốc gia ASEAN có tỷ trọng xuất khẩu hàng công nghệ cao lớn, phần đóng góp nội địa của Việt Nam chủ yếu vẫn kẹt lại ở khâu lắp ráp hạ nguồn - khâu mang lại giá trị gia tăng thấp nhất. Tỷ trọng giá trị gia tăng nước ngoài trong hàng xuất khẩu của chúng ta luôn ở mức rất cao, trung bình từ 45-50%.
Nhận thức rõ điểm nghẽn này, Nghị quyết số 57-NQ/TW đã xác định việc phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số chính là đột phá chiến lược quan trọng hàng đầu.

Các đồng chí: Hoàng Nghĩa Hiếu - Phó Bí thư Thường trực Tỉnh ủy, Chủ tịch HĐND tỉnh; Võ Trọng Hải - Phó Bí thư Tỉnh ủy, Chủ tịch UBND tỉnh tặng hoa cho các Hiệp Hội Doanh nghiệp, Hội Doanh nghiệp, doanh nhân tại chương trình gặp mặt nhân Ngày Doanh nhân Việt Nam 13/10. Ảnh: Thành Duy

Điểm cốt lõi của tư duy quản trị quốc gia mới là yêu cầu chuyển căn bản từ lao động giản đơn sang lao động sáng tạo, lấy tri thức và khả năng sáng tạo làm thước đo năng suất mới. Khái niệm lao động sáng tạo ở đây rất rộng, bao trùm từ người công nhân làm chủ dây chuyền tự động hóa, người nông dân ứng dụng AI, cho đến đội ngũ doanh nhân dám chấp nhận rủi ro đầu tư vào nghiên cứu phát triển (R&D) để tạo ra các sản phẩm công nghệ chiến lược.
Doanh nghiệp tư nhân hiện nay không chỉ là lực lượng trực tiếp tạo ra của cải, việc làm và đóng góp ngân sách, mà quan trọng hơn, đây là nơi chuyển hóa những ý tưởng, nguồn lực và cơ hội thị trường thành các sản phẩm, công nghệ và giá trị gia tăng cụ thể. Năng lực của khu vực tư nhân quyết định trực tiếp đến năng suất, sức cạnh tranh và năng lực tự chủ của toàn bộ nền kinh tế.

Yêu cầu đối với doanh nghiệp đang dịch chuyển mạnh mẽ từ việc chỉ chạy theo tăng trưởng quy mô sang nâng cao chất lượng và năng lực phát triển dài hạn. Doanh nghiệp không thể chỉ dựa vào một vài lợi thế thị trường hay giá nguyên liệu rẻ để tồn tại, mà phải xây dựng được những năng lực cốt lõi khó sao chép như quản trị, công nghệ, dữ liệu, nguồn nhân lực và thương hiệu. Ngay cả với các sản phẩm truyền thống mang bản sắc Việt, việc giữ gìn truyền thống không đồng nghĩa với duy trì cách sản xuất cũ. Bản sắc chỉ trở thành lợi thế cạnh tranh khi được chuyển hóa thành chất lượng ổn định, bảo đảm an toàn, cải tiến bao bì và tiếp cận khách hàng qua công nghệ số.

Diễn đàn quốc gia “Văn hóa với doanh nghiệp” năm 2026 thu hút sự quan tâm của đông đảo doanh nghiệp, doanh nhân. Ảnh: VNABC

Đặc biệt, trong bối cảnh chuỗi cung ứng toàn cầu đang tái cấu trúc, việc tham gia vào chuỗi giá trị không đơn giản chỉ là kiếm được đơn hàng xuất khẩu. Doanh nghiệp Việt Nam cần trang bị đủ năng lực để trở thành những nhà cung cấp ổn định và từng bước nâng cấp từ công đoạn gia công đơn giản sang các khâu tạo giá trị cao hơn, như thiết kế, cải tiến sản phẩm và sở hữu tài sản trí tuệ. Do đó, mục tiêu tối thượng không chỉ là đưa hàng Việt ra thế giới, mà doanh nghiệp Việt phải đảm nhận các mắt xích thượng nguồn mang tính chiến lược trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Trong bức tranh toàn cảnh về sự chuyển mình của cộng đồng doanh nghiệp, sự hiện diện và vai trò của các doanh nhân thế hệ mới mang ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Theo đó, chuẩn mực về "làm giàu chính đáng" được đặt ở mức độ khắt khe hơn rất nhiều. Lợi nhuận của họ không chỉ phản ánh năng lực quản trị xuất sắc mà còn phải gắn liền với sự liêm chính, đạo đức kinh doanh và tuân thủ tuyệt đối pháp luật. Chân dung của một doanh nhân trong kỷ nguyên mới là sự hội tụ của tinh thần tiên phong đổi mới công nghệ, kiến tạo năng lực quốc gia thông qua R&D và lan tỏa các chuẩn mực kinh doanh liêm chính.

Sản xuất tảo xoắn tại Công ty CP Khoa học công nghệ tảo Việt Nam - Vastcom. Ảnh: vastcom.vn

Dù khát vọng của doanh nhân có lớn đến đâu, mọi sự chuyển đổi từ lao động giản đơn sang lao động sáng tạo sẽ trở nên vô nghĩa nếu thiếu đi môi trường thể chế tương thích và mang tính kiến tạo. Điều mà cộng đồng doanh nghiệp kỳ vọng nhất hiện nay không phải là những khoản hỗ trợ vốn ngắn hạn hay ưu đãi nhỏ lẻ, mà là một môi trường kinh doanh minh bạch, bình đẳng, ổn định và có thể dự báo được. Doanh nghiệp chỉ dám rót vốn đầu tư dài hạn vào nhà máy, đổi mới công nghệ hay nâng cấp thương hiệu khi họ có cơ sở vững chắc để tin rằng quyền tài sản của họ được bảo vệ, các cam kết hợp đồng được thực thi và luật chơi không bị xáo trộn đột ngột.

Để chính sách thực sự đi vào đời sống, chúng ta phải giải quyết triệt để khoảng cách giữa những cải cách nằm trên văn bản và trải nghiệm thực tế của doanh nghiệp. Chất lượng của cải cách phải được đo lường bằng việc doanh nghiệp thực sự tiết kiệm được bao nhiêu thời gian, giảm được bao nhiêu chi phí tuân thủ, và tần suất bị thanh tra, kiểm tra chồng chéo có thực sự giảm bớt hay không. Cần thiết lập nguyên tắc giới hạn tần suất thanh kiểm tra, thúc đẩy quản lý rủi ro trên cơ sở dữ liệu để doanh nghiệp tuân thủ tốt được giải phóng khỏi những gánh nặng hành chính không cần thiết.

Vùng trồng dược liệu của Tập đoàn TH tại xã Mường Lống, tỉnh Nghệ An. Ảnh CSCC

Bên cạnh đó, việc tháo gỡ điểm nghẽn thể chế cho doanh nhân thực hành đổi mới sáng tạo đòi hỏi những bước đi đột phá. Việc thiết kế các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) là vô cùng cần thiết để xóa bỏ tư duy "không quản được thì cấm", mở ra không gian cho các mô hình kinh tế mới ứng dụng AI, Fintech hay tài sản số được phép thử nghiệm và hoàn thiện. Chính sách hỗ trợ của Nhà nước cần chuyển hướng tập trung vào việc nâng cao năng lực thực chất của doanh nghiệp như kỹ năng lao động, tiêu chuẩn chất lượng, chuyển đổi số và chuyển đổi xanh, thay vì hỗ trợ dàn trải kém hiệu quả. Đồng thời, Nhà nước và xã hội cần dồn lực đầu tư vào hệ thống giáo dục, tạo ra nguồn nhân lực STEM chất lượng cao và có chính sách đãi ngộ xứng đáng để giữ chân nhân tài, coi đây là gốc rễ của năng lực sáng tạo quốc gia.

Doanh nhân Việt Nam giỏi không chỉ là những người nhạy bén nhận ra cơ hội kiếm lời trong ngắn hạn, mà phải là những người biết xây dựng năng lực cốt lõi để tạo ra giá trị bền vững qua nhiều chu kỳ biến động của thị trường. Cộng đồng doanh nghiệp không mong Nhà nước làm thay công việc kinh doanh của mình. Điều họ thực sự cần là một bệ phóng thể chế đủ minh bạch để yên tâm dốc vốn đầu tư, đủ công bằng để tự do cạnh tranh bằng chính năng lực, và đủ kiến tạo để những sản phẩm mang giá trị Việt có thể tự tin vươn ra biển lớn.

Khi khát vọng và bản lĩnh của đội ngũ doanh nhân đổi mới sáng tạo được cộng hưởng cùng một thể chế phục vụ phát triển, Việt Nam sẽ nắm trong tay chiếc chìa khóa quyết định để vượt qua bẫy thu nhập trung bình, nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu và kiến tạo sự thịnh vượng vững bền cho tương lai.