'Đọc sách để thể hiện' có thực sự đáng chê?

Lần đầu gặp nhau, ngôi sao nhạc pop Anh Dua Lipa và nam diễn viên Callum Turner đang cùng đọc Trust, tiểu thuyết đoạt giải Pulitzer của Hernán Díaz. Trớ trêu hơn, họ còn đang đọc đúng cùng một trang sách.

Turner kể với Sunday Times rằng khoảnh khắc ấy giống hệt một cảnh trong phim tình cảm: “Trong phiên bản điện ảnh, tôi sẽ ngước lên trời và nói: Tôi nghe thấy rồi. Tôi hiểu rồi. Những dấu hiệu rõ ràng quá”.

Dù nghe có vẻ hơi được "kịch hóa", nhưng câu chuyện này lại cho thấy một điều đáng chú ý: Dua Lipa, dù có thể không phải hình mẫu của một “mọt sách”, đang góp phần đưa việc đọc trở lại thành một hoạt động được chú ý trong đời sống của giới trẻ.

Đọc sách để thể hiện

Trên mạng xã hội gần đây xuất hiện thuật ngữ “performative reading”, có thể hiểu là “đọc sách để thể hiện”.

Khái niệm này dùng để chỉ việc đọc một cuốn sách dày, khó hoặc có vẻ “trí thức” không hẳn vì yêu thích nội dung, mà để người khác nhìn thấy và đánh giá mình là người ham đọc, hiểu biết.

New Yorker từng mô tả những người này là kiểu độc giả cố tình mang theo những cuốn sách lớn, nổi bật để tạo ấn tượng về sự thông minh giữa một thế giới nơi phần lớn mọi người đang cắm mặt vào điện thoại.

Nhiều người cho rằng Dua Lipa gần như trở thành gương mặt tiêu biểu của xu hướng này. Nữ ca sĩ thường xuyên được bắt gặp cầm sách khi đi nghỉ dưỡng. Cô còn thành lập câu lạc bộ sách Service95, phỏng vấn các tác giả nổi tiếng và sẽ phụ trách tuyển chọn chương trình cho London Literature Festival vào cuối năm nay.

Với câu lạc bộ sách, các cuộc phỏng vấn tác giả và những cuốn sách hay dành cho kỳ nghỉ lễ, Dua Lipa đã trở thành một trong những người ủng hộ văn học có ảnh hưởng nhất trong làng nhạc pop. Ảnh: Instagram.

Instagram cũng nhanh chóng bắt kịp. Mạng xã hội này đang thử nghiệm mục “Current Read”, cho phép người dùng chia sẻ cuốn sách họ đang đọc. Tính năng dự kiến được mở rộng cho toàn bộ người dùng trong năm 2026.

Nhưng thay vì chế giễu xu hướng này, có lẽ nên nhìn nó theo hướng khác. Nếu việc muốn được nhìn thấy với một cuốn sách khiến người ta thực sự đọc sách, thì đó vẫn là một kết quả tốt, Telegraph bình luận.

Trẻ em đang đọc nhiều hơn

Điều này đặc biệt đáng chú ý trong bối cảnh thói quen đọc sách đang suy giảm ở nhiều nhóm tuổi, nhất là trẻ em. Theo National Literacy Trust, tỷ lệ trẻ em và thanh thiếu niên Anh cho biết họ thích đọc sách trong thời gian rảnh đã tăng từ 32,7% năm 2025 lên 36,1% năm 2026.

Tỷ lệ trẻ 8-18 tuổi đọc sách mỗi ngày cũng tăng lần đầu tiên sau 3 năm, từ 18,7% lên 20,3%.

Không thể khẳng định những con số này xuất phát từ trào lưu "sống ảo cùng sách". Nhưng rõ ràng, trong thời đại mạng xã hội, việc đọc cũng đã trở thành một cách để xây dựng hình ảnh cá nhân. Và điều đó không hẳn là xấu.

Chính những bài viết liên tục cảnh báo rằng “không còn ai đọc sách nữa” cũng có thể khiến một người bắt đầu đọc mỗi ngày. Có thể ban đầu họ muốn chụp ảnh cuốn sách đăng lên Instagram. Có thể họ muốn chứng tỏ mình đọc được một tác phẩm khó. Nhưng nếu cuối cùng họ thực sự đọc nó, thì động cơ ban đầu không còn quan trọng nữa.

Ngay cả biên tập viên Kara Kennedy của Telegraph cũng thừa nhận mình từng tưởng tượng có người đang quay phim khi đọc Ông già và biển cả của Hemingway trên hiên nhà. Chồng cô đọc Anh em nhà Karamazov của Dostoevsky vì từng ngại thừa nhận với bạn bè rằng mình chưa đọc tác phẩm này.

Khi được hỏi liệu anh có sợ bị xem là đang “khoe mẽ” khi đọc cuốn sách gần 800 trang hay không, câu trả lời khá đơn giản: “Có những người mua Lamborghini… Trong tất cả những thứ có thể làm thì chuyện này đã là gì!”.

Nói cách khác, đọc Dostoevsky để gây ấn tượng có lẽ vẫn tốt hơn mua một chiếc Lamborghini chỉ để gây ấn tượng.

Đọc sách để khoe cũng tốt hơn là... không đọc

Tranh luận về việc làm gì đó chỉ để được người khác chú ý thực ra không mới. Thế hệ Gen X từng có một khái niệm tương tự trong âm nhạc: “selling out” - bị xem là bán mình khi một ban nhạc trở nên quá đại chúng, kiếm tiền từ âm nhạc, chơi ở những sân khấu lớn hay xuất hiện trong quảng cáo.

Khi ấy, các nghệ sĩ thường phải tỏ ra thờ ơ với thành công để chứng minh mình “chân chính” và không chạy theo thị trường.

Nhưng vài thập kỷ trôi qua, những tranh luận ấy dần trở nên ít quan trọng. Điều còn lại là âm nhạc.

Trào lưu sống ảo cùng sách bị nhiều người chế giễu, nhưng nếu việc muốn được chú ý khiến giới trẻ đọc nhiều hơn thì xu hướng này có thể mang đến một tác động tích cực. Ảnh: Unsplash.

Tương tự, vài năm nữa có lẽ chẳng ai quan tâm một người đọc Fitzgerald hay Dostoevsky vì thật sự yêu văn chương hay chỉ muốn gây ấn tượng trên mạng xã hội.

Điều quan trọng là họ đã đọc. Trong một thế giới mà điện thoại và mạng xã hội liên tục tranh giành sự chú ý, bất kỳ lý do nào khiến con người mở sách thay vì mở ứng dụng cũng đáng được khuyến khích.

Nếu muốn chụp ảnh cùng một cuốn sách, cứ chụp. Nếu muốn khoe mình đang đọc Dostoevsky, cứ khoe. Bởi sau tất cả, một cuốn sách được đọc để gây chú ý vẫn tốt hơn một cuốn sách nằm im trên giá.

Cứ đọc như thể mọi người đang nhìn. Biết đâu, rồi bạn sẽ đọc thật.