Đổi mới giám sát ngân sách nhà nước của HĐND cấp tỉnh: Bài 1: 'Đồng kiến tạo chính sách', quản trị tài khóa bền vững

Yêu cầu tất yếu, phù hợp xu hướng quản trị công hiện đại

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng, ngân sách nhà nước (NSNN) không chỉ là công cụ tài chính mà còn là một trong những trụ cột quan trọng của điều hành và ổn định kinh tế - xã hội. Hoạt động giám sát NSNN của HĐND cấp tỉnh giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc bảo đảm tính minh bạch, kỷ luật và hiệu quả tài khóa. Thực tế ở nhiều địa phương cho thấy, hoạt động giám sát vẫn chủ yếu tập trung ở giai đoạn hậu kiểm, trong khi vai trò tham gia từ sớm, từ xa trong hoạch định chính sách tài khóa còn hạn chế.

Bối cảnh Việt Nam đang chuyển mình mạnh mẽ trong tiến trình chuyển đổi số và cải cách hành chính, mô hình giám sát ngân sách theo cách tiếp cận truyền thống không còn đáp ứng được yêu cầu mới. Thay vì giám sát chủ yếu để phát hiện sai phạm, HĐND cần từng bước trở thành “đối tác đồng hành trong hoạch định và thực thi chính sách”, cùng UBND kiến tạo các quyết sách tài khóa bền vững, hiệu quả và công bằng. Đổi mới tư duy giám sát theo hướng “đồng kiến tạo chính sách” vì vậy trở thành yêu cầu tất yếu, phù hợp với xu hướng quản trị công hiện đại, minh bạch, gắn với các nguyên tắc phát triển bền vững mà Việt Nam đã cam kết trong Chiến lược phát triển kinh tế - xã hội giai đoạn 2021-2030.

Quang cảnh Kỳ họp thứ Tư, HĐND tỉnh Gia Lai khóa XIII. Ảnh: Đức Thụy

Ba trụ cột lý luận cơ bản của mô hình đổi mới tư duy giám sát theo hướng “đồng kiến tạo chính sách” gồm: Minh bạch - dữ liệu mở: bảo đảm người dân, đại biểu và các tổ chức có thể truy cập dữ liệu tài chính công. Tham gia - hợp tác: mở rộng không gian đối thoại giữa các chủ thể chính trị, xã hội và chuyên gia. Giải trình - trách nhiệm: thiết lập cơ chế phản hồi 2 chiều giữa cơ quan hành pháp và cơ quan dân cử.

Hệ thống pháp luật Việt Nam đã từng bước xây dựng nền tảng cho hoạt động giám sát NSNN theo hướng hiện đại, tuy nhiên vẫn chưa bao quát cơ chế giám sát dựa trên dữ liệu mở, phân tích rủi ro tài khóa và đánh giá trung hạn - vốn là nền tảng của mô hình quản trị tài khóa hiện đại.

Dự báo, kiến tạo, gắn kết chính sách

Thực tiễn một số địa phương sau sắp xếp đơn vị hành chính, có thể nhận diện một số tồn tại lớn trong hoạt động giám sát ngân sách của HĐND cấp tỉnh như: quy trình giám sát thiếu hệ thống, chưa dựa trên dữ liệu định lượng, chủ yếu dừng ở khâu quyết toán; công cụ phân tích rủi ro tài khóa chưa được sử dụng thường xuyên; tỷ lệ đại biểu chuyên trách đã được tăng lên nhưng so với yêu cầu thực tiễn còn thấp, thiếu kỹ năng về phân tích số liệu, kiểm tra chi tiêu công; cơ chế giải trình 2 chiều HĐND - UBND chưa được thể chế hóa rõ ràng, dẫn đến hoạt động giám sát chưa thực sự gắn liền với trách nhiệm thực thi, nhiều kết quả giám sát không được phản hồi hoặc thực hiện chậm.

Những yếu tố này ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát chi tiêu công, bảo đảm cân đối ngân sách và tính bền vững của nguồn thu tại địa phương; khiến hiệu quả giám sát ngân sách chưa tương xứng với vị thế “cơ quan quyền lực nhà nước ở địa phương” của HĐND cấp tỉnh, đồng thời làm giảm sức nặng phản biện chính sách và niềm tin của công dân.

Bước vào nhiệm kỳ 2026 - 2031, hoạt động giám sát ngân sách của HĐND cấp tỉnh đối mặt với nhiều thách thức phức tạp và đa chiều. Đó là: sức ép chi tiêu công tăng do yêu cầu đầu tư hạ tầng, chuyển đổi xanh và thích ứng biến đổi khí hậu; nguồn thu từ tài nguyên giảm mạnh, dẫn tới rủi ro mất cân đối ngân sách; đòi hỏi về công khai, minh bạch tài khóa ngày càng cao theo chuẩn mực quốc tế (OECD, INTOSAI, UNDP); chuyển đổi số trong quản lý ngân sách đòi hỏi năng lực mới về phân tích dữ liệu, dự báo và quản trị rủi ro. Những thách thức này đặt ra yêu cầu HĐND tỉnh phải chuyển từ giám sát truyền thống sang mô hình giám sát chủ động, dự báo và kiến tạo, nhằm bảo đảm tính bền vững tài khóa trong bối cảnh nguồn lực hạn chế và yêu cầu quản trị ngày càng cao.

Đổi mới tư duy giám sát không chỉ là thay đổi phương pháp làm việc mà là chuyển đổi mô hình quản trị ngân sách nhà nước ở cấp địa phương. Thay vì coi giám sát chủ yếu nhằm phát hiện sai sót, HĐND tỉnh cần chuyển sang tư duy giám sát để đồng kiến tạo giải pháp.

Bốn chuyển đổi tư duy trọng yếu được xác định gồm: từ hậu kiểm sang tiền kiểm - HĐND cần tham gia sớm vào khâu lập dự toán và đánh giá chính sách chi tiêu. Từ phản ứng sang chủ động: xây dựng kế hoạch giám sát trung hạn, tập trung vào rủi ro tài khóa lớn. Từ cá nhân sang tổ chức: phát huy vai trò của các ban chuyên trách, đặc biệt là Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND tỉnh và nhóm đại biểu chuyên trách. Từ khép kín sang mở: mời chuyên gia, viện nghiên cứu, các tổ chức xã hội tham gia vào các phiên điều trần hoặc giải trình ngân sách.

Khi tư duy giám sát được đổi mới theo những hướng này, hoạt động giám sát của HĐND sẽ mang tính dự báo, kiến tạo và gắn kết chính sách, góp phần quan trọng trong quản trị tài khóa địa phương.