Đổi mới giáo dục bắt đầu từ vị thế và năng lực người thầy

Khi chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi sâu sắc cách dạy, cách học, yêu cầu đặt ra đối với giáo dục không chỉ là đổi mới chương trình hay phương pháp, mà còn phải xây dựng đội ngũ nhà giáo đủ năng lực dẫn dắt sự thay đổi. Muốn đổi mới giáo dục đi vào thực chất, người thầy cần được bảo đảm vị thế nghề nghiệp, trao quyền tự chủ chuyên môn, có điều kiện làm việc phù hợp và được bồi dưỡng để thích ứng với yêu cầu mới.

Người thầy – chủ thể kiến tạo và dẫn dắt sự đổi mới giáo dục

Sự phát triển của công nghệ giúp người học tiếp cận nguồn tri thức rộng lớn chỉ trong thời gian ngắn. Khi đó, vai trò của người thầy đặt ra yêu cầu cao về định hướng: giúp học sinh biết đặt câu hỏi, kiểm chứng thông tin, rèn luyện tư duy phản biện, phân biệt đúng sai và sử dụng tri thức có trách nhiệm.

PGS.TS. Huỳnh Quyết Thắng, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội (thứ hai tứ phải sang) cùng cán bộ, sinh viên của Đại học Bách Khoa Hà Nội. Ảnh: NVCC

PGS.TS. Huỳnh Quyết Thắng, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội (thứ hai tứ phải sang) cùng cán bộ, sinh viên của Đại học Bách Khoa Hà Nội. Ảnh: NVCC

Công nghệ có thể hỗ trợ truyền đạt kiến thức, nhưng không thể thay thế người thầy trong việc gắn kết tri thức với đạo đức, quyền lợi với trách nhiệm, và tự do học tập với kỷ cương học đường.

Nhìn nhận về sự thay đổi này, PGS.TS. Huỳnh Quyết Thắng, Phó Giám đốc Đại học Bách khoa Hà Nội đánh giá, vị thế của nhà giáo đã được khẳng định rõ hơn qua các quy định chính sách. Luật Nhà giáo có hiệu lực từ đầu năm 2026 đã cụ thể hóa việc bảo vệ danh dự, quyền tự chủ chuyên môn và chính sách đãi ngộ; riêng với nhà giáo công lập, luật quy định nguyên tắc xếp lương cao nhất trong hệ thống thang bậc lương hành chính sự nghiệp.

Tuy vậy, theo thầy Huỳnh Quyết Thắng, giá trị cốt lõi của chính sách nằm ở cách nó đi vào công việc hằng ngày của thầy cô.

“Truyền đạt tri thức vẫn cần thiết, nhưng khi người học tiếp cận thông tin nhanh hơn, thầy cô cần giúp học sinh biết đặt câu hỏi, kiểm chứng và vận dụng kiến thức. Trong giáo dục phát triển phẩm chất và năng lực, người thầy không chỉ dạy kiến thức mà còn tạo cơ hội để người học thực hành, nhận phản hồi và tiến bộ. Đôi khi, một lời động viên đúng lúc hay cách ứng xử công bằng có thể tác động lâu dài đến quá trình trưởng thành của học sinh”, thầy Huỳnh Quyết Thắng nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, cô Phí Thị Chuyên, Giáo viên Trường Tiểu học và THCS Tứ Hiệp, cho rằng trong những năm gần đây, nhà giáo được bảo vệ vững chắc hơn thông qua hành lang pháp lý riêng, các chính sách tiền lương, phụ cấp ưu tiên và việc tăng quyền tự chủ chuyên môn. Trong kỷ nguyên số và AI, người thầy không còn giữ thế độc quyền tri thức mà chuyển sang vai trò định hướng, chọn lọc thông tin và dẫn dắt đạo đức số cho học sinh.

Cô Phí Thị Chuyên, giáo viên Trường Tiểu học và THCS Tứ Hiệp cùng các học trò. Ảnh: Hoàng Yến

Cô Phí Thị Chuyên, giáo viên Trường Tiểu học và THCS Tứ Hiệp cùng các học trò. Ảnh: Hoàng Yến

Theo cô Phí Thị Chuyên, học sinh hiện nay sớm tiếp xúc với văn hóa đa chiều, nhờ đó tự tin bày tỏ quan điểm, đề cao sự công bằng và tôn trọng sự khác biệt. Các em mong muốn được thầy cô lắng nghe, đối thoại như một người đồng hành thay vì chỉ tiếp nhận mệnh lệnh. Điều này đòi hỏi giáo viên phải thấu hiểu tâm lý học sinh sâu sắc hơn.

Ở góc độ nghiên cứu truyền thông và giáo dục, ThS Nguyễn Văn Hào, Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, nhận định vị thế và vai trò của người thầy đang chuyển dịch rõ rệt dưới tác động của kinh tế tri thức, chuyển đổi số và AI. Khi internet và AI giúp việc tiếp cận tri thức trở nên dễ dàng, giá trị cốt lõi của người thầy nằm ở năng lực định hướng tư duy, phát triển năng lực và hình thành nhân cách cho người học.

"Người thầy hiện đại phải chuyển từ vai trò truyền đạt kiến thức sang tổ chức, kiến tạo môi trường học tập; từ người cung cấp câu trả lời sang người khơi gợi tư duy phản biện, năng lực sáng tạo và khả năng giải quyết vấn đề”, ThS Nguyễn Văn Hào khẳng định.

Tuy nhiên, ThS Nguyễn Văn Hào lưu ý rằng sự chuyển đổi này không đồng nghĩa với việc xem nhẹ tri thức. Kiến thức nền tảng vẫn là cơ sở cần thiết để hình thành năng lực, nhưng trọng tâm là giúp người học biết vận dụng vào thực tiễn thay vì chỉ ghi nhớ và tái hiện. Vị thế của người thầy trong xã hội hiện đại vì thế được củng cố đồng thời bởi truyền thống tôn sư trọng đạo, năng lực chuyên môn, đạo đức nghề nghiệp và những đóng góp thiết thực cho sự phát triển của con người và xã hội.

Trao quyền, bảo đảm điều kiện để người thầy đổi mới

Ngành Giáo dục đang trong quá trình đổi mới mạnh mẽ và toàn diện. Tuy nhiên, mọi chiến lược đổi mới giáo dục cuối cùng đều phải được hiện thực hóa thông qua đội ngũ nhà giáo. Một chương trình hay chính sách giáo dục dù tiến bộ đến đâu cũng khó đạt hiệu quả nếu không được chuyển hóa thành hoạt động dạy và học cụ thể. Người thầy chính là cầu nối giữa tư tưởng đổi mới ở tầm chính sách với thực tiễn giáo dục. Họ chính là "điểm chạm cuối cùng" quyết định sự thay đổi diễn ra thực chất hay dừng lại ở hình thức.

Để nhà giáo trở thành chủ thể kiến tạo thay vì chỉ là người thực thi thụ động, nhiều ý kiến cho rằng cần phải quyết liệt hơn nữa trong việc triển khai đồng bộ các giải pháp từ cải cách cơ chế vận hành, bảo đảm an toàn nghề nghiệp đến nâng cao năng lực thích ứng trong kỷ nguyên số.

ThS Nguyễn Văn Hào, Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền miệt mài với các sinh viên. Ảnh: NVCC

ThS Nguyễn Văn Hào, Viện Báo chí - Truyền thông, Học viện Báo chí và Tuyên truyền miệt mài với các sinh viên. Ảnh: NVCC

Trao quyền tự chủ cho nhà giáo được cho là điều kiện tiên quyết để khơi dậy sức sáng tạo sư phạm trong mỗi người thầy. Theo PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, thầy cô cần được tham gia từ đầu và có quyền đề xuất, thử nghiệm, điều chỉnh phương pháp trong khuôn khổ mục tiêu chung. Để việc trao quyền không biến thành gánh nặng, cần bảo đảm ba điều kiện: Quyền tự quyết trong phạm vi chuyên môn; thời gian và nguồn lực đi kèm; cùng sự hỗ trợ, ghi nhận khi thử nghiệm cách làm mới.

"Chẳng hạn, nếu một nhóm chuyên môn đề xuất thay bài kiểm tra cuối kỳ bằng bài tập nhóm có phản biện, thì cần được thử ở một số lớp, đánh giá bằng minh chứng về việc học của sinh viên rồi mới quyết định nhân rộng. Đó là khác biệt giữa được chủ động thử nghiệm cách làm mới và chỉ thực hiện phương án đã được quyết định. Ở phổ thông, giáo viên cần được lựa chọn phương pháp, thiết kế hoạt động và cách đánh giá phù hợp với học sinh trong yêu cầu của chương trình. Ở đại học, giảng viên cần có không gian phát triển học phần, hướng nghiên cứu và hợp tác học thuật", PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng dẫn chứng.

Ở bậc phổ thông, cô Phí Thị Chuyên, chỉ ra rằng giáo viên cần được giải phóng khỏi các khuôn mẫu dự giờ cứng nhắc để linh hoạt thiết kế hoạt động phù hợp với đối tượng học sinh. Bên cạnh đó, lộ trình các kỳ thi mang tính bước ngoặt cần duy trì tính ổn định, nhất quán để cả thầy và trò có thời gian thích nghi thay vì phải chạy theo những thay đổi liên tục.

Ở bậc đại học, ThS Nguyễn Văn Hào, nhấn mạnh trao quyền phải song hành với trách nhiệm giải trình và đánh giá dựa trên chất lượng thực chất thay vì hồ sơ hình thức. Giảng viên cần có không gian phát triển học phần, nghiên cứu khoa học và kết nối thường xuyên với thực tiễn nghề nghiệp, doanh nghiệp. Như trong đào tạo báo chí - truyền thông, nếu giảng viên không cập nhật công nghệ sản xuất nội dung số và AI từ thực tế tòa soạn hiện đại, việc giảng dạy sẽ khó đáp ứng yêu cầu nhân lực.

Bên cạnh đó, để nhà giáo chuyên tâm công tác, nền tảng vật chất và môi trường làm việc phải được bảo đảm đồng bộ. Cô Phí Thị Chuyên cho rằng: "Thu nhập giúp thầy cô sống được với nghề, còn môi trường nhân văn, an toàn và sự tôn trọng giúp thầy cô hạnh phúc và gắn bó trọn vẹn với nghề, với các em học sinh”.

Đổi mới giáo dục chỉ thực sự bền vững khi đặt người thầy ở vị trí trung tâm của sự kiến tạo. Ảnh: Nguyễn Hồng

Đổi mới giáo dục chỉ thực sự bền vững khi đặt người thầy ở vị trí trung tâm của sự kiến tạo. Ảnh: Nguyễn Hồng

Để người thầy toàn tâm, toàn ý với nghề, PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng cho rằng, thu nhập và đãi ngộ tương xứng là điều kiện nền tảng. Bên cạnh đó, cần giảm những thủ tục đang lấy mất thời gian chuẩn bị bài, phản hồi và hỗ trợ người học. Cụ thể là bỏ báo cáo trùng và dùng lại dữ liệu đã có. Mỗi yêu cầu báo cáo phải có mục đích rõ. Chuyển đổi số chỉ có ý nghĩa khi giảm được thao tác cho người dùng; nếu giáo viên vẫn nhập cùng một thông tin vào nhiều hệ thống thì gánh nặng chưa được giải quyết.

"Nhưng giảm thủ tục không thay thế cho việc bố trí đủ người. Việc bố trí nhân lực phải xét đến từng địa phương, môn học và điều kiện trường lớp. Với đại học, cần phân bổ hợp lý giảng dạy, nghiên cứu và phục vụ cộng đồng để giảng viên có thời gian chuẩn bị bài, hướng dẫn sinh viên và làm nghiên cứu nghiêm túc", PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng nêu ý kiến.

Về an toàn nghề nghiệp, PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng cho rằng, sự tôn trọng cần thể hiện trong cách nhà trường, phụ huynh và truyền thông xử lý vấn đề. Khi có phản ánh, nhà trường phải lắng nghe, xác minh và xử lý công bằng, bảo vệ quyền lợi của người học cũng như quyền hợp pháp của nhà giáo.

Luật Nhà giáo cũng quy định không đăng tải thông tin quy kết khi chưa có kết luận; điều quan trọng là thực thi nghiêm. Đó là điều kiện để thầy cô yên tâm làm nghề và dám thử cách làm mới một cách có trách nhiệm. Đổi mới chuyên môn có thể có thử nghiệm chưa đạt kết quả mong muốn; cần xem xét đúng bản chất, phân biệt với hành vi vi phạm.
Theo PGS.TS Huỳnh Quyết Thắng, mỗi nhà giáo cần thấy cơ hội trưởng thành trong nghề: được bồi dưỡng đúng nhu cầu, có đồng nghiệp hỗ trợ và được ghi nhận bởi chất lượng đóng góp. Nhà trường cũng cần quan tâm sức khỏe tinh thần của cả thầy và trò, có đầu mối hỗ trợ khi phát sinh khó khăn.

Sự phát triển của trí tuệ nhân tạo đòi hỏi nhà giáo phải nâng cấp năng lực cốt lõi, chuyển trọng tâm từ truyền đạt kiến thức sang tổ chức hoạt động và kiểm chứng tư duy người học. Để việc bồi dưỡng năng lực số và tư duy thiết kế học tập trong kỷ nguyên AI không rơi vào hình thức, cần thống nhất thay đổi phương thức đào tạo và cập nhật nghề nghiệp theo hướng thực chất hơn.

Nhiều nhà giáo cho rằng, nên đưa thời gian bồi dưỡng chuyên môn vào kế hoạch làm việc định kỳ của nhà trường, ưu tiên các kỹ năng thiết thực như ứng dụng AI có trách nhiệm và xử lý tâm lý học đường ngay tại tổ chuyên môn. Thay vì thống kê số lượng buổi tập huấn giáo viên tham gia, cần đo lường sự chuyển biến thực tế trong cách tổ chức giờ dạy, ra đề kiểm tra và hướng dẫn học sinh sau bồi dưỡng. Mỗi nhà giáo cần giữ tinh thần học tập suốt đời, chủ động cập nhật công nghệ, thậm chí học hỏi công cụ mới từ chính học sinh để làm chủ công nghệ và dẫn dắt các em sử dụng tri thức một cách có trách nhiệm.

Đổi mới giáo dục chỉ thực sự bền vững khi đặt người thầy ở vị trí trung tâm của sự kiến tạo - bằng hành lang pháp lý minh bạch, chính sách đãi ngộ xứng đáng và quyền tự chủ chuyên môn gắn liền với trách nhiệm giải trình.

Giữa dòng chảy mạnh mẽ của chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo, công nghệ có thể mở rộng cánh cửa tri thức, nhưng chính tình yêu nghề, bản lĩnh sư phạm và tinh thần sáng tạo của người thầy mới giữ cho ngành giáo dục đi đúng triết lý giáo dục nền tảng, để từ đó có những bước chuyển đổi mới thực chất và bền vững.

Trí Nhân

Nguồn Hà Nội Mới: https://hanoimoi.vn/doi-moi-giao-duc-bat-dau-tu-vi-the-va-nang-luc-nguoi-thay-1766892.html