Đổi mới hướng nghiệp, kiến tạo năng lực cho người trẻ

Tác giả Phan Thành Sơn & Phan Bảo Long cùng tác phẩm PCCB – The Warrior Career System. Ảnh: NVCC

Việc chọn ngành học, cơ sở đào tạo là một dấu mốc quan trọng, nhưng trong thị trường lao động liên tục biến chuyển, đó chỉ là điểm khởi đầu. Người trẻ còn phải nhận diện năng lực, xác lập định hướng, tích lũy trải nghiệm và từng bước hình thành năng lực nghề nghiệp.

Theo Cục Thống kê, trong quý II và 6 tháng đầu năm 2026, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên 15-24 tuổi là 8,67%; khoảng 1,4 triệu người không có việc làm và không tham gia học tập, đào tạo. Thực trạng này đòi hỏi đổi mới hướng nghiệp và tăng kết nối nhà trường - doanh nghiệp, nhất là khi chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang làm thay đổi việc làm.

Từ lựa chọn ngành học đến phát triển năng lực nghề nghiệp

Theo cách tiếp cận của hai tác giả Phan Thành Sơn và Phan Bảo Long trong PCCB – The Warrior Career System, cốt lõi của hướng nghiệp là thiết lập mối liên kết giữa năng lực cá nhân, ngành học, công việc thực tế và nhu cầu thị trường lao động.

Từ kinh nghiệm tuyển dụng, giảng dạy và làm việc với các bạn trẻ, tác giả Phan Thành Sơn nhận thấy người có định hướng sớm thường chủ động tìm hiểu nghề và chuyển mục tiêu thành hành động. Trong khi đó, không ít sinh viên học tốt vẫn thiếu một hệ thống kết nối năng lực cá nhân với yêu cầu thực tế.

Hướng nghiệp vì vậy phải là quá trình liên tục để người học tiếp cận thông tin, trải nghiệm, kiểm chứng và hình thành năng lực ra quyết định.

Bốn bước từ nhận diện đến hành động

PCCB đề xuất bốn bước: Phác họa bản thân – Chiếu chiến trường – Chế tạo lợi thế – Bản đồ hành động.

Phác họa bản thân giúp người trẻ nhận diện năng lực, giá trị, sở thích, môi trường phù hợp và nguồn lực cá nhân. Câu hỏi không chỉ là “mình thích gì?”, mà còn là “mình có thể làm tốt điều gì?”.

Chiếu chiến trường là khảo sát công việc thực tế: doanh nghiệp cần năng lực nào, sử dụng công cụ gì, công nghệ và AI tác động ra sao. Lựa chọn cần dựa trên sự đối chiếu giữa bản thân và thị trường, thay vì chạy theo đám đông.

Chế tạo lợi thế là chuyển kiến thức thành kỹ năng, kinh nghiệm và minh chứng. Bên cạnh tấm bằng, người trẻ cần thể hiện khả năng tạo giá trị qua dự án, thực tập, hồ sơ năng lực, ngoại ngữ, công nghệ, giao tiếp và giải quyết vấn đề.

Bản đồ hành động chuyển định hướng thành việc làm đo lường được theo các mốc 07 ngày, 30 ngày, 90 ngày và một năm.

Bìa sách The Warrior Career System. Ảnh: NVCC.

Theo cách đó, người trẻ không phải tìm một quyết định “đúng tuyệt đối” ngay từ đầu, mà có thể thử nghiệm, thu thập bằng chứng và điều chỉnh lộ trình.

Kiểm chứng lựa chọn bằng trải nghiệm

Một sinh viên yêu thích marketing không nên chỉ dừng ở việc chọn chuyên ngành. Người học cần tìm hiểu yêu cầu của từng vị trí, đối chiếu với năng lực hiện có, tham gia dự án, thực tập và xây dựng hồ sơ năng lực.

Nếu trải nghiệm cho thấy mình phù hợp với sáng tạo nội dung hơn phân tích dữ liệu, đó là dữ liệu để điều chỉnh chứ không hẳn là lựa chọn sai. Trải nghiệm vừa tạo minh chứng nghề nghiệp, vừa kiểm chứng sự phù hợp.

Hướng nghiệp là một hệ sinh thái phát triển

Một hệ thống hướng nghiệp hiệu quả không thể chỉ đặt trách nhiệm lên người học, mà cần sự phối hợp giữa gia đình, nhà trường và doanh nghiệp.

Gia đình nên đồng hành thay vì quyết định thay. Nhà trường cần đưa hướng nghiệp xuyên suốt quá trình đào tạo, gắn tri thức với thực tiễn. Doanh nghiệp có thể tham gia từ sớm qua bài toán thực tế, chương trình thực tập và tiêu chuẩn năng lực rõ ràng.

Người học phải chủ động tích lũy tri thức, trải nghiệm và minh chứng ngay trong quá trình đào tạo, thay vì chờ đến khi tốt nghiệp.

Từ chọn nghề đến tự kiến tạo tương lai

Sự nghiệp không phải một quyết định đơn nhất ở tuổi 18, mà là quá trình trải nghiệm, kiểm chứng và điều chỉnh. Hướng nghiệp không trao một “đáp án nghề nghiệp”, mà trang bị phương pháp để người trẻ tự đánh giá lựa chọn.

Hướng nghiệp vì thế không nên kết thúc ở câu hỏi “Em sẽ học ngành gì?”, mà cần bắt đầu bằng câu hỏi lớn hơn: “Em đang chuẩn bị những năng lực nào để tạo ra giá trị và thích ứng trong một thị trường nghề nghiệp luôn thay đổi?”.

Đó là định hướng PCCB theo đuổi: giúp người trẻ hiểu bản thân, nhận diện cơ hội, kiến tạo giá trị và chủ động thích ứng.