Đổi mới tư duy, hướng tới mốc xuất khẩu nông, lâm, thủy sản 100 tỷ USD

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc làm việc với các hiệp hội, doanh nghiệp tiêu biểu ngành hàng nông, lâm, thủy sản. Ảnh: VGP.

Sáng 25/9, tại Trụ sở Chính phủ, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc làm việc với các hiệp hội, doanh nghiệp tiêu biểu ngành hàng nông, lâm, thủy sản. Phó Thủ tướng đánh giá cao đóng góp của khu vực này khi nhiều mặt hàng chủ lực như gỗ, thủy sản, cà phê, rau quả tiếp tục giữ vị trí cao trên thế giới. Tuy nhiên, mô hình tăng trưởng vẫn chủ yếu dựa vào nguyên liệu thô và sơ chế.

Dẫn chứng về ngành cà phê, Phó Thủ tướng Thường trực chỉ rõ Việt Nam thuộc nhóm sản xuất hàng đầu thế giới nhưng thương hiệu chưa tương xứng, phần giá trị lớn sau sản xuất vẫn thuộc về doanh nghiệp nước ngoài.

Trước bối cảnh các thị trường nhập khẩu ngày càng khắt khe về phát thải carbon, chống phá rừng và trách nhiệm xã hội, Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu phải tổ chức lại sản xuất, hình thành vùng nguyên liệu, tăng liên kết để khắc phục tình trạng manh mún, nhỏ lẻ, đồng thời các hiệp hội cần chủ động "đặt hàng" cơ quan ngoại giao hỗ trợ tiếp cận thị trường.

Xuất khẩu 9 tháng ước đạt 56,3 tỷ USD

Báo cáo chi tiết về tình hình ngành, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Võ Văn Hưng cho biết, kim ngạch xuất khẩu 9 tháng năm 2026 ước đạt 56,3 tỷ USD, xuất siêu khoảng 16,9 tỷ USD. Dù có cơ sở để vượt mục tiêu 74,2 tỷ USD trong năm nay nhờ động lực từ nhóm gỗ, thủy sản và rau quả, song tăng trưởng vẫn chưa đồng đều. Đơn cử như mặt hàng cà phê tăng 15,4% về lượng nhưng kim ngạch giảm 7,3% do giá xuất khẩu bình quân giảm.

Trong những tháng cuối năm, ngành nông nghiệp xác định tập trung giữ vững ba nhóm hàng chủ lực; đặc biệt với thủy sản sẽ tập trung kiểm soát an toàn chuỗi, xử lý vấn đề IUU đối với tôm, cá tra; với sầu riêng phải quản lý chặt mã số vùng trồng và cơ sở đóng gói.

Thứ trưởng Võ Văn Hưng nhấn mạnh yêu cầu chuyển từ "mở cửa thị trường" sang "mở được, vào được và giữ được thị trường", đồng thời đẩy mạnh xây dựng dữ liệu liên thông và chuẩn bị kịch bản cho năm 2027.

Sản lượng tăng nhưng giá trị phải tăng tương xứng

Tại cuộc làm việc, các doanh nghiệp đã phản ánh nhiều điểm nghẽn thực chất liên quan đến tín dụng, hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT), đất đai, chuỗi cung ứng và truy xuất nguồn gốc.

Phân tích về ngành hàng sầu riêng, ông Lê Vũ Tuấn Anh, Phó Tổng Giám đốc Công ty Chánh Thu, cho biết sản lượng sầu riêng Việt Nam đã tăng khoảng 3 lần trong 5 năm qua (vượt cả Thái Lan) nhưng giá trị thu về vẫn thấp hơn. Đặc biệt, tỷ lệ sản phẩm chất lượng cao có dấu hiệu giảm mạnh trong khi hàng chất lượng thấp tăng lên do việc khai thác cây quá mức và thiếu chặt chẽ trong liên kết chuỗi. "Chúng ta không chỉ bán một trái sầu riêng, chúng ta bán sự tử tế và uy tín của Việt Nam," ông Tuấn Anh nói.

Câu chuyện nâng cao giá trị cũng được đặt ra đối với gạo, gỗ và cà phê khi chế biến sâu, thương hiệu và khả năng tham gia những khâu có giá trị cao trong chuỗi còn rất hạn chế. Một lát cắt khác đến từ ngành cá tra khi ông Hàng Văn, Phó Tổng giám đốc Công ty Thủy sản Trường Giang cho biết, có thời điểm giá nguyên liệu lên khoảng 36.000 đồng/kg trong khi giá xuất khẩu quy đổi chỉ đạt 33.000 đồng/kg khiến nhà máy chật vật thu mua. Doanh nghiệp kiến nghị cần rà soát quy hoạch, tạo quỹ đất đủ lớn để hình thành vùng nuôi công nghệ cao, đầu tư hệ thống xử lý nước tuần hoàn.

Điểm nghẽn từ vốn, thuế đến "hạ tầng tuân thủ"

Bên cạnh bài toán vùng nguyên liệu, hoàn thuế giá trị gia tăng (VAT) và tín dụng là những điểm nghẽn tác động trực tiếp đến dòng tiền của doanh nghiệp. Đại diện các ngành phản ánh tình trạng hồ sơ hoàn thuế kéo dài hoặc cách áp dụng chính sách chưa thống nhất giữa các địa phương. Trong khi đó, đặc thù nông nghiệp đòi hỏi lượng vốn lớn trong thời gian thu mua ngắn, dòng vốn tín dụng vì vậy cần linh hoạt và phù hợp hơn với chu kỳ sản xuất.

Ở một góc nhìn bao quát hơn, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI) đề xuất cần xây dựng "hạ tầng tuân thủ" quốc gia (bao gồm cơ sở dữ liệu vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, năng lực kiểm nghiệm) nhằm đáp ứng xu hướng chuyển từ kiểm soát sản phẩm cuối cùng sang kiểm soát toàn bộ chuỗi cung ứng của các thị trường nhập khẩu.

Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi khẳng định quy định về VAT phải được hiểu và áp dụng thống nhất trên toàn quốc. Ảnh: VGP.

Giải đáp trực tiếp các vướng mắc này, Thứ trưởng Bộ Tài chính Nguyễn Đức Chi khẳng định quy định về VAT phải được hiểu và áp dụng thống nhất trên toàn quốc. Bộ Tài chính sẽ chỉ đạo cơ quan thuế, hải quan phối hợp hướng dẫn, xử lý hồ sơ hoàn thuế nhanh trên cơ sở minh bạch, đồng thời rà soát lại cách xác định sơ chế, chế biến thủy sản để hưởng ưu đãi thuế.

Về công tác phát triển thị trường, Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Nguyễn Minh Hằng cho biết xúc tiến xuất khẩu nông sản đã được lồng ghép sâu vào các hoạt động ngoại giao kinh tế, đồng thời đề nghị hiệp hội, doanh nghiệp chủ động "đặt hàng" cụ thể về thị trường, đối tác và rào cản cần tháo gỡ.

Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng phát biểu. Ảnh: VGP.

Đồng quan điểm, Thứ trưởng Bộ Công Thương Phan Thị Thắng nhấn mạnh chính hiệp hội và các doanh nghiệp lớn mới là chủ thể hiểu rõ nhất về đặc thù ngành hàng. Thứ trưởng đề nghị các hiệp hội thực sự phát huy vai trò tập hợp, đưa ra đề xuất thay vì triển khai rời rạc. Bộ Công Thương cam kết tiếp tục hỗ trợ xúc tiến thương mại, nâng cao năng lực phòng vệ thương mại, song cũng lưu ý doanh nghiệp phải tự giác giữ vững chất lượng, nguồn gốc và uy tín hàng hóa, tránh cạnh tranh không lành mạnh vì lợi ích trước mắt làm giảm giá trị chung của toàn ngành.

Chuyển từ sản xuất, cung ứng sang nghiên cứu thị trường

Kết luận cuộc làm việc, Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc đánh giá cao những ý kiến trách nhiệm, xây dựng, xuất phát từ thực tiễn của các hiệp hội, doanh nghiệp; đồng thời nhấn mạnh, phát triển nông, lâm, thủy sản không chỉ nhằm gia tăng kim ngạch xuất khẩu mà phải gắn với xây dựng nền nông nghiệp hiện đại, sinh thái, giá trị gia tăng cao và phát triển bền vững.

Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Gia Túc phát biểu kết luận cuộc làm việc. Ảnh: VGP.

Phó Thủ tướng Thường trực yêu cầu ngành nông nghiệp phải chuyển mạnh từ tăng trưởng dựa vào sản lượng sang chất lượng, chế biến sâu và đổi mới sáng tạo. Quan trọng nhất là thay đổi mô hình từ "sản xuất, cung ứng rồi tìm thị trường xuất khẩu" sang "nghiên cứu thị trường để tổ chức vùng nguyên liệu", tiến tới chuẩn hóa sản xuất và phân phối quốc tế.

Trong chuỗi giá trị chuyên môn hóa, doanh nghiệp giữ vai trò trung tâm, hợp tác xã làm cầu nối với nông dân, còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo và phát triển hạ tầng. Khẳng định điều hành phải chuyển từ phương thức hành chính sang dựa trên dữ liệu số, Phó Thủ tướng Thường trực nhấn mạnh mục tiêu đưa kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản hướng tới mốc 100 tỷ USD với tầm nhìn đến năm 2030 và có thể phấn đấu đạt sớm hơn.

Đối với các kiến nghị của doanh nghiệp, Phó Thủ tướng Thường trực giao Văn phòng Chính phủ tổng hợp; Bộ Nông nghiệp và Môi trường chủ trì lĩnh vực ngành, phối hợp cùng Bộ Ngoại giao, Ngân hàng Nhà nước, Bộ Công an và các cơ quan liên quan xem xét, xử lý.

Phó Thủ tướng Thường trực khẳng định Chính phủ sẽ tiếp tục cải thiện môi trường kinh doanh, quyết liệt cắt giảm chi phí không chính thức và sẵn sàng xử lý ngay các vướng mắc của doanh nghiệp mà không cần chờ đến các kỳ họp định kỳ.