Đội tàu tiên phong và hành trình mang rác về bờ

Trong hành trình vươn khơi, ngư dân còn chú trọng giữ gìn môi trường biển. Ảnh: Hoàng Phước 

Từ những việc làm, hành động nhỏ lẻ, tự phát ban đầu, đến nay mô hình đang từng bước lan tỏa, góp phần thay đổi thói quen của ngư dân trong việc chung tay bảo vệ hệ sinh thái biển.

Bắt đầu từ những chiếc túi lưới

Nghề biển vốn gian truân, nhưng ở Đội tàu xa bờ Vinh Thanh (xã Phú Vinh, TP. Huế), từ xưa đến nay hiếm có ai bỏ nghề. Bằng nghị lực, ý chí vươn lên, những người con của biển vẫn kiên cường bám ngư trường. Với 27 chiếc tàu công suất từ 400CV đến 800CV cùng 136 thành viên và khoảng 300 lao động, bình quân mỗi tàu có 14 - 15 thuyền viên tham gia đánh bắt dài ngày trên biển.

Mỗi chuyến ra khơi bằng nghề lưới rê tầng đáy thường kéo dài từ 12 - 15 ngày, mang lại doanh thu khoảng 180 - 200 triệu đồng. Sự đoàn kết, trách nhiệm giữa chủ tàu và cộng đồng thuyền viên đã tạo nên sức mạnh, giúp đội tàu vững vàng vượt qua muôn vàn khó khăn, nhất là những lúc sóng to gió lớn...

Ông Dương Chí Sơn, Phó Chủ tịch UBND xã Phú Vinh cho biết: Dù thời tiết năm 2025 diễn biến không thuận lợi, giá nhiên liệu biến động, song, nhờ kinh nghiệm dày dạn và có nhiều sáng tạo trong khai thác, sản lượng đánh bắt của Phú Vinh đạt 7.950 tấn, trong đó khai thác xa bờ đạt 3.500 tấn. Riêng 9 tháng năm 2026, sản lượng khai thác đạt 7.060 tấn, trong đó khai thác xa bờ đạt 2.950 tấn, chiếm 42% tổng sản lượng.

Theo ngư dân Nguyễn Thành Phát (sinh năm 1964), Chi hội trưởng Chi hội nghề cá xa bờ Vinh Thanh - người có hơn 40 năm gắn bó với nghề khai thác, đánh bắt hải sản, thì biển vừa là ngư trường mưu sinh, vừa là không gian gắn bó qua nhiều thế hệ. Nhưng giữa những chuyến tàu nối nhau ra khơi, rác thải nhựa đang trở thành thách thức đối với môi trường và nguồn lợi hải sản.

Đội tàu xa bờ Vinh Thanh xuất quân ra khơi. 

Từ thực tế ấy, nhiều ngư dân đã chủ động thay đổi thói quen, bắt đầu bằng việc thu gom rác phát sinh trong sinh hoạt và rác trên biển để đưa về bờ xử lý.

Đặc biệt, bên cạnh ngư cụ và nhu yếu phẩm, những chiếc túi lưới đựng rác nay đã trở thành vật dụng quen thuộc trong hành trang ra khơi của ngư dân. Ngư dân Nguyễn Thành Phát chia sẻ: “Trung bình mỗi chuyến biển, tàu chúng tôi phát sinh từ 5 - 7kg rác thải sinh hoạt, chai nhựa và vỏ lon. Ngoài ra, trong quá trình đánh bắt, hễ gặp rác thải nguy hại trôi nổi trên biển, anh em cũng thu gom mang vào bờ”.

Ông Phát cho hay, rác thải nhựa không chỉ làm mất mỹ quan, gây ô nhiễm môi trường biển mà còn đe dọa sự bền vững của hệ sinh thái và nguồn lợi thủy sản. Nếu mỗi ngư dân không thay đổi từ những hành động nhỏ nhất, hậu quả lâu dài sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến sinh kế của cộng đồng làm nghề biển.

Dần thay đổi thói quen

Để có được sự đồng lòng thu gom rác của những ngư dân đánh bắt trên biển là cả một hành trình thay đổi thói quen. Ngư dân trẻ Trần Văn Cường (sinh năm 1991), thuyền trưởng tàu TTH 94166 tại phường Thuận An là một trong những người khởi xướng mô hình vớt rác trên biển từ năm 2020.

Ban đầu, mô hình chỉ gói gọn trên tàu của anh và một số người thân trong gia đình. Mỗi lần ra khơi, ngoài ngư cụ, anh Cường đều mang theo vợt tự chế và bao tải. Thấy rác nổi trên mặt nước là anh vớt lên tàu. Khi bị một số thuyền viên coi là việc bao đồng hay phí công, anh không nản lòng mà kiên trì giải thích về tác hại của rác nhựa. “Mưa dầm thấm lâu”, các thuyền viên dần chủ động cùng anh vớt rác đưa vào bờ.

Anh Cường bộc bạch: “Mỗi mẻ lưới kéo lên có khi chiếm tới 60% là rác thải nhựa, túi ni lông và chỉ có hơn 30% là cá, mực khiến việc đánh bắt gặp nhiều khó khăn. Rác mang về bờ được phân loại kỹ: Rác không tái chế mang đến nơi quy định, còn rác nhựa tái chế được thì gom bán lấy tiền mua sách vở tặng học sinh nghèo trong tổ dân phố”.

Ngư dân Trần Văn Cường mang rác từ tàu vào bờ. 

Sự kiên trì của những người như ông Phát, anh Cường cùng công tác tuyên truyền sâu rộng của Giám đốc Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp TP. Huế, chính quyền địa phương và các hội đoàn thể đã dần thay đổi và tạo chuyển biến mạnh mẽ về nhận thức của ngư dân đối với sự nguy hại của rác thải nhựa.

Theo đại diện Dự án “Huế - Đô thị giảm nhựa miền Trung Việt Nam”, ô nhiễm nhựa đại dương xuất phát phần lớn từ thói quen xả thải bừa bãi của người dân trong các chuyến hải trình. Trước thực trạng đó, Dự án “Huế - Đô thị giảm nhựa miền Trung Việt Nam” về nhân rộng “Mô hình các tàu cá mang rác về bờ tại Cảng cá Thuận An” do (WWF - Việt Nam) hỗ trợ.

Từ những hạt nhân ban đầu, mô hình đội tàu tiên phong thu gom rác thải nhựa tại Huế từng bước được mở rộng. Từ 27 tàu cá thử nghiệm ban đầu của Nghiệp đoàn Chi hội nghề cá xa bờ Vinh Thanh vào năm 2023, đến nay toàn thành phố Huế đã phát triển lên 150 tàu cá cùng hàng trăm ngư dân tham gia. Trong năm 2025, mô hình ghi nhận sự hưởng ứng sôi nổi tại Nghiệp đoàn nghề cá Thuận An, Vinh Thanh, Phú Hải và Phú Thuận, đây là những địa phương sở hữu lực lượng tàu xa bờ nòng cốt.

Ước tính bình quân hàng năm, tổng lượng rác thải nhựa mà các tàu cá thu gom và mang về bờ khoảng 70 tấn. 100% tàu tham gia đã ký cam kết thực hiện 12 hành động giảm nhựa, bao gồm: Phân loại rác tại nguồn và thu gom rác tái chế bằng túi lưới; tái sử dụng bao bì, thùng xốp và hạn chế túi ni lông dùng một lần; phân công thuyền trưởng hoặc nhóm thuyền viên chịu trách nhiệm quản lý rác; tích cực hưởng ứng các phong trào cộng đồng như “Ngày Chủ nhật xanh”.

Đáng chú ý, không chỉ rác tái chế có giá trị, ngư dân còn mang về bờ cả những loại nhựa khó tái chế hoặc giá trị thấp như túi PE đựng đá, vỏ bao bì thực phẩm, mì ăn liền, thùng xốp và ngư lưới cụ hư hỏng. Điều này chứng minh cho một sự thay đổi bản chất trong tư duy bảo vệ môi trường của họ.

 Rác thải nhựa được nhân viên Cảng cá Thuận An cân đo trọng lượng.

Trả lại không gian trong lành cho đại dương

Sự hợp tác chặt chẽ giữa Giám đốc Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp TP. Huế, các bên liên quan cùng các chủ tàu đã hoàn thiện quy trình khép kín từ biển vào bờ. BQL Cảng cá không chỉ phát túi lưới, hướng dẫn ghi chép nhật ký rác theo Công ước quốc tế MARPOL về ngăn ngừa ô nhiễm từ tàu thuyền mà còn đầu tư thùng rác phân loại, dụng cụ xử lý ngay tại cảng và triển khai chương trình “Đổi rác lấy quà”.

Ông Ngô Trung Nhật Quang, Giám đốc Trung tâm Dịch vụ nông nghiệp TP. Huế khẳng định: “Với mục tiêu hướng tới cảng biển xanh, chúng tôi đã phối hợp đồng bộ để nâng cao nhận thức của ngư dân theo Công ước quốc tế MARPOL. Việc trang bị túi lưới đi biển và hệ thống phân loại rác tại hạ tầng cảng cá bảo đảm quy trình xử lý rác thải đúng chuẩn, ngăn chặn nguy cơ ô nhiễm ngay từ nguồn”.

Tuy nhiên, thực tế ghi nhận lượng rác nhựa dùng một lần như túi PE, bao bì thực phẩm phát sinh trên biển vẫn còn cao. Trung bình mỗi chuyến biển, một tàu phát sinh khoảng 32kg rác, trong đó có 14kg rác thải nhựa, tương đương 1,5kg nhựa/ngư dân/chuyến. Thời gian tới, thành phố Huế tiếp tục nhân rộng mô hình cho toàn bộ tàu cá xa bờ trên địa bàn, đồng thời chuẩn hóa bộ công cụ hành động theo nguyên tắc 6T: Từ chối - Tiết giảm - Tái chế - Tái sử dụng - Thay thế - Thu gom; để mỗi chuyến tàu trở về cảng không chỉ trĩu nặng cá, tôm mà còn mang theo những túi rác thải nhựa, góp phần trả lại sự trong lành cho đại dương.