Đối thoại chủ nhật: Tăng cường minh bạch thị trường xăng, dầu

Phóng viên (PV): Thưa ông, đâu là yêu cầu lớn nhất đặt ra đối với việc xây dựng nghị định mới về kinh doanh xăng, dầu lần này?

Ông Trần Hữu Linh: Trong bối cảnh thị trường xăng, dầu có nhiều biến động, Thủ tướng Chính phủ đã có yêu cầu rất quan trọng là xây dựng một nghị định mới thay thế toàn bộ các nghị định về kinh doanh xăng, dầu được ban hành từ trước đến nay, nhằm khắc phục những bất cập của cơ chế hiện hành, hướng tới một thị trường xăng, dầu thông suốt, hiệu quả, ổn định và minh bạch; không để xảy ra lợi ích nhóm, gian lận, trục lợi; đồng thời bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia, xây dựng thị trường xăng, dầu vận hành theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Ông Trần Hữu Linh. Ảnh: TRUNG QUYÊN 

PV: Dự thảo nghị định đã được soạn thảo trong hơn hai năm và trải qua rất nhiều lần lấy ý kiến. Vậy, có thể khái quát những thay đổi lớn nhất của dự thảo nghị định sau nhiều lần tiếp thu, chỉnh lý như thế nào, thưa ông?

Ông Trần Hữu Linh: Theo tôi, nội dung dự thảo nghị định lần này có thể khái quát thành 3 điểm cốt lõi.

Thứ nhất, tinh gọn cấu trúc hệ thống cung ứng. Dự thảo đề xuất hệ thống cung ứng xăng, dầu chỉ còn 4 loại hình thương nhân, gồm thương nhân sản xuất, thương nhân bao tiêu, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối, nhưng vẫn phải bảo đảm nguồn cung ổn định, liên tục và hiệu quả. Thực tế cho thấy, trong khoảng 10-15 năm qua, hệ thống phân phối xăng, dầu đã hình thành quá nhiều tầng nấc, khiến hiệu quả vận hành của thị trường bị ảnh hưởng.

Cụ thể, loại hình thương nhân đầu mối sẽ được đưa về đúng với tính chất là bảo đảm nguồn cung xăng, dầu cho thị trường. Do vậy, các điều kiện để hình thành, duy trì thương nhân đầu mối được nâng cao hơn, gồm điều kiện cơ sở vật chất (sở hữu hoặc thuê cảng chuyên dụng với thời hạn thuê tối thiểu 5 năm, có khả năng tiếp nhận tàu trọng tải tối thiểu 7.000DWT; sở hữu kho tiếp nhận với tổng sức chứa bồn, bể tối thiểu 15.000m³; sở hữu tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ và có tối thiểu 40 thương nhân phân phối thuộc hệ thống)... Đặc biệt, trong hai năm liên tiếp, thương nhân đầu mối phải bảo đảm thực hiện đúng tổng nguồn được phân giao, tối thiểu 300.000m³/năm; nếu không thực hiện sẽ bị rút giấy phép. Bộ Công Thương đánh giá rằng, nếu thực hiện tốt quy định này thì chúng ta sẽ sàng lọc được các thương nhân đầu mối, qua đó thị trường chỉ còn những doanh nghiệp thực sự có năng lực.

Trong khi đó, thương nhân phân phối sẽ được hình thành trên cơ sở hợp nhất các loại hình đại lý bán lẻ, thương nhân nhận quyền và thương nhân phân phối hiện hành. Các loại hình thương nhân sản xuất và thương nhân bao tiêu vẫn được quy định, nhưng số lượng sẽ rất hạn chế. Trong đó, thương nhân sản xuất hiện chủ yếu liên quan đến hai nhà máy lọc dầu trong nước.

Thứ hai, trao quyền định giá cho thị trường và doanh nghiệp. Từ trước đến nay, xăng, dầu luôn là mặt hàng do Nhà nước quản lý về giá, đặc biệt là giá bán lẻ tối đa. Với dự thảo nghị định mới nhất này, Nhà nước sẽ xây dựng công thức, quy định những yếu tố chi phí thuộc phạm vi quản lý và thực hiện hậu kiểm. Trên cơ sở đó, doanh nghiệp được chủ động quyết định giá bán theo cơ chế thị trường. Nhà nước chỉ can thiệp khi thị trường có những biến động bất thường.

Người dân đổ xăng tại Cửa hàng xăng, dầu Nghĩa Tân (Nghĩa Đô, Hà Nội). Ảnh: HIỀN ANH 

Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản trị xăng, dầu. Dữ liệu về nhập, xuất, tồn, hóa đơn và lưu thông trên thị trường sẽ được kết nối, qua đó nâng cao tính minh bạch và năng lực quản lý, giám sát theo thời gian thực. Hệ thống quản lý xăng, dầu quốc gia đã được Bộ Công Thương nỗ lực xây dựng và đã có phiên bản đầu tiên vào năm 2025, đồng thời đang được nâng cấp để đáp ứng các quy định của dự thảo nghị định mới.

PV: Hiện vẫn có một số ý kiến khác nhau liên quan tới cơ chế phân bổ chi phí, lợi nhuận và quyền mua bán giữa các thương nhân... Bộ Công Thương sẽ tiếp thu và xử lý những ý kiến này như thế nào trong quá trình hoàn thiện dự thảo nghị định?

Ông Trần Hữu Linh: Xăng, dầu là hàng hóa đặc biệt, tác động sâu rộng đến hoạt động của doanh nghiệp và đời sống của người tiêu dùng trên cả nước. Việc điều hành, quản lý, xây dựng, hoàn thiện các quy định pháp luật về mặt hàng này cũng rất phức tạp, nhạy cảm. Do vậy, khi đề xuất một chính sách mới, việc mỗi chủ thể trong chuỗi cung ứng có ý kiến khác nhau cũng rất dễ hiểu.

Ví dụ, vấn đề liên quan đến thương nhân phân phối có được mua bán mặt hàng xăng, dầu của nhau hay không, hiện cũng có những ý kiến khác nhau. Hiện dự thảo nghị định đưa ra hai phương án đối với việc mua bán giữa các thương nhân phân phối: Phương án 1, chỉ được mua bán với nhau khi có quyết định của Bộ Công Thương nhằm bảo đảm nguồn cung khi thị trường biến động hoặc trong tình trạng khẩn cấp, thiên tai, dịch bệnh. Phương án 2, cho phép mua bán với thương nhân phân phối khác nhưng phải tuân thủ 4 ràng buộc: Chỉ bán tại hệ thống của mình hoặc cho người sử dụng; bên bán bảo đảm nguồn cung theo hợp đồng; không mua bán không gắn với giao nhận thực tế, phải chuyển quyền sở hữu; truy xuất nguồn gốc theo lô hàng. Mục tiêu của cả hai phương án là tránh để xảy ra tình trạng mua bán lòng vòng làm tăng chi phí, tăng nguồn cung giả, ảnh hưởng đến công tác điều hành của Nhà nước.

Tựu trung, khi xây dựng chính sách, Bộ Công Thương sẽ nghiên cứu, tiếp thu tối đa các ý kiến góp ý, nhìn nhận một cách tổng thể, hài hòa, hướng tới mục tiêu quan trọng nhất được Chính phủ đặt ra là bảo đảm nguồn cung ứng xăng, dầu cho nền kinh tế trong mọi tình huống, qua đó góp phần ổn định kinh tế vĩ mô.

PV: Trân trọng cảm ơn ông!