Đối thoại với lịch sử qua ngôn ngữ sân khấu

Các nghệ sĩ trẻ Nhà hát Tuổi Trẻ Việt Nam tái hiện tuổi thơ của những thiếu niên trinh sát giữa chiến tranh qua vở nhạc kịch “Tuổi thơ dữ dội”

Thế hệ trẻ thời chiến bước lên sân khấu

Những thiếu niên bước vào chiến khu, những đứa trẻ lớn lên ở khu gia binh với cha ngoài mặt trận, mẹ lặng lẽ chờ tin đã đi qua một tuổi thơ rất khác. Chiến tranh khiến các em phải trưởng thành trước tuổi, khi niềm vui, tình bạn, ước mơ luôn song hành với chia lìa, mất mát. Chính trong hoàn cảnh ấy, tình yêu quê hương, đồng đội và ý thức về Tổ quốc được hình thành từ rất sớm.

Đưa thế hệ ấy lên sân khấu, nghệ thuật gợi lại một thời đã xa qua những gương mặt, số phận và khát vọng cụ thể, với nỗi sợ, niềm đau, tình yêu thương và sự can trường. Qua từng câu chuyện, độc lập, hòa bình, Tổ quốc và sự hy sinh không còn là những khái niệm xa xôi, mà hiện lên gần gũi, hữu hình hơn với lớp khán giả sinh ra trong thời bình.

Hướng tới kỷ niệm 81 năm Cách mạng Tháng Tám và Quốc khánh 2.9, Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam ra mắt vở nhạc kịch Tuổi thơ dữ dội, chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn Phùng Quán, đưa những nhân vật quen thuộc như Mừng, Quỳnh “sơn ca”, Lượm, Vịnh “sưa”, Tư “dát”, Bồng “da rắn”… bước lên sân khấu.

Vở diễn kể về các thiếu niên trinh sát ở chiến khu Huế trong những năm đầu kháng chiến chống thực dân Pháp. Khi vẫn ở tuổi ăn, tuổi học, các em đã sớm phải đối diện với chiến tranh, chia lìa và mất mát. Trung tâm câu chuyện là Mừng - cậu bé nhỏ con, hồn nhiên, giàu tình cảm, đến với Đội thiếu niên trinh sát từ một mong muốn giản dị: Tìm thuốc chữa bệnh cho mẹ. Cùng Quỳnh “sơn ca”, Lượm và những người bạn, Mừng bước vào tháng ngày khốc liệt, nơi tình bạn, tình đồng đội và tình yêu quê hương trở thành điểm tựa để các em vượt qua thử thách.

Sức nặng của Tuổi thơ dữ dội nằm ở nghịch cảnh: Những đứa trẻ đáng lẽ được sống hồn nhiên lại phải đối diện với lựa chọn sinh tử. Các em vẫn sợ hãi, nhớ nhà, đau đớn trước mất mát và khao khát một cuộc sống bình yên. Giữa bom đạn, tiếng cười, trò nghịch ngợm của tuổi nhỏ vẫn hiện diện. Nhưng khi Tổ quốc cần, các em nhận nhiệm vụ, sát cánh cùng đồng đội, sẵn sàng hy sinh. Sự tương phản giữa nét hồn nhiên của trẻ thơ và những lựa chọn vượt quá tuổi mình làm nên sức lay động của câu chuyện.

Một lát cắt khác của tuổi thơ thời chiến được tái hiện trong vở kịch Quân khu Nam Đồng, chuyển thể từ tác phẩm cùng tên của nhà văn Bình Ca. Vở diễn đưa khán giả trở về khu gia binh giữa lòng Hà Nội trong những năm chiến tranh. Khi những người cha lần lượt ra trận, phía sau là vợ con sống trong chờ đợi, lo âu. Tiếng còi báo động, những đêm xuống hầm, các đợt sơ tán, lá thư từ chiến trường hay khoảnh khắc ngóng tin người thân trở thành một phần đời sống thường nhật. Cùng cảnh ngộ, các gia đình dựa vào nhau, sẻ chia thiếu thốn, đỡ đần nhau vượt qua năm tháng gian khó.

Ký ức Nam Đồng cũng hiện lên qua nhịp sống rất đời thường của một khu gia binh. Trong những căn nhà vắng bóng người cha, lũ trẻ vẫn lớn lên bên nhau với chuyện học hành, trò nghịch ngợm, những lần cãi vã rồi lại làm hòa. Sự thiếu thốn và chờ đợi được san sẻ bằng tình bạn, sự đùm bọc giữa các gia đình và niềm tự hào về những người lính đang ở ngoài mặt trận. Chính đời sống cộng đồng ấy tạo nên sắc thái riêng cho Quân khu Nam Đồng, để ký ức chiến tranh hiện ra gần gũi, đời thường mà vẫn giàu sức nặng.

Rồi những cậu bé ở Quân khu Nam Đồng cũng trưởng thành. Họ nhập ngũ, lên đường vào chiến trường, mang theo ký ức về khu tập thể thân thuộc. Tình yêu nước hiện lên qua một sự tiếp nối tự nhiên: Từ niềm tự hào về người cha mặc áo lính đến khát vọng tiếp bước; từ tuổi thơ trong khu gia binh đến ngày khoác quân phục, đứng vào hàng ngũ chiến đấu và sẵn sàng hy sinh cho lý tưởng cao đẹp.

Khơi dậy tình yêu Tổ quốc từ sân khấu

Nếu lịch sử giúp người trẻ biết đất nước đã đi qua những gì, nghệ thuật có thể giúp họ cảm nhận sâu hơn vì sao những thế hệ trước từng sống, chiến đấu cho độc lập, tự do của Tổ quốc. Trên sân khấu, câu chuyện từng nằm trong sách vở được chuyển thành hình ảnh, âm thanh, cảm xúc và số phận con người. Nhờ đó, quá khứ trở nên gần gũi hơn, để những giá trị từng được đánh đổi bằng máu xương tiếp tục được kết nối với thế hệ hôm nay.

Theo Giám đốc Nhà hát Tuổi trẻ Việt Nam, NSƯT Nguyễn Sĩ Tiến, sân khấu có lợi thế đưa lịch sử đến gần công chúng bằng cảm xúc và hình tượng. Sự kiện, nhân vật từng nằm trên trang sách được hiện thực hóa qua diễn xuất, âm nhạc, ánh sáng, để khán giả nhìn thấy một thời đã qua qua những số phận cụ thể.

Với lớp trẻ, đó là cách tiếp cận lịch sử trực diện và giàu sức gợi. Mỗi thế hệ có một cách khác nhau để tiếp cận quá khứ. Người từng đi qua chiến tranh hiểu lịch sử bằng ký ức; người sinh ra trong hòa bình cần những điểm tựa khác để hình dung về năm tháng ấy. Sân khấu, bằng thế mạnh riêng, có thể kéo quá khứ lại gần, giúp khán giả trẻ hiểu hơn điều cha ông từng trải qua và vì sao những lựa chọn của họ vẫn còn ý nghĩa hôm nay.

Điều đó được thể hiện rõ qua vở nhạc kịch Tuổi thơ dữ dội. Đạo diễn, NSƯT Lê Ánh Tuyết cho biết, một trong những thử thách của ê kíp là phần lớn nghệ sĩ tham gia đều còn rất trẻ. Họ sinh ra trong thời bình, chưa từng trải qua chiến tranh nên khó hình dung đầy đủ cuộc sống của những thiếu niên từng sống giữa bom đạn. Khi hóa thân vào nhân vật, các diễn viên phải tìm cách vượt qua sự cách biệt về thời gian, hoàn cảnh và trải nghiệm để hiểu tâm lý, hành động cũng như tinh thần của những con người mình thể hiện.

Theo NSƯT Lê Ánh Tuyết, quá trình tập luyện đòi hỏi diễn viên nghiên cứu kỹ nhân vật, tìm hiểu bối cảnh lịch sử và quan trọng hơn là đặt mình vào hoàn cảnh của những thiếu niên năm xưa. Chính việc nhập vai lại mở ra cho các nghệ sĩ trẻ một cuộc đối thoại đặc biệt với lịch sử. Khi sống cùng nhân vật qua từng cảnh diễn, họ dần hiểu hơn về cuộc sống của những người từng ở độ tuổi như mình nhưng phải đi qua một hoàn cảnh hoàn toàn khác.

Có diễn viên xúc động trong quá trình tập luyện khi nhận ra rằng, ở độ tuổi của mình hôm nay, các nhân vật trong Tuổi thơ dữ dội đã phải đối diện với mất mát, chia ly, hiểm nguy và cả sự hy sinh. Khoảng cách hàng chục năm vì thế được rút ngắn không phải bằng những bài học khô cứng, mà qua chính trải nghiệm của người nghệ sĩ khi sống trong số phận nhân vật.

Đặc biệt, Tuổi thơ dữ dội tạo ra cuộc gặp giữa người trẻ của hai thời đại. Trên sân khấu, các diễn viên hôm nay tìm hiểu câu chuyện của Mừng, Quỳnh “sơn ca”, Lượm…, rồi từ đó đặt câu hỏi cho chính mình: Những người cùng tuổi ngày trước đã sống, chiến đấu và hy sinh như thế nào? Còn thế hệ hôm nay, khi được sống trong hòa bình, sẽ làm gì để sống có ích, cống hiến cho đất nước và gìn giữ những giá trị mà cha ông để lại?

Những câu hỏi ấy cũng được chuyển tới khán giả dưới hàng ghế. Bởi vậy, vở diễn vừa kể lại câu chuyện của một lớp người đã đi qua chiến tranh, vừa mở ra câu chuyện của thế hệ đang sống hôm nay. Đó là cuộc đối thoại giữa quá khứ và hiện tại, để người trẻ nhìn vào những lựa chọn của cha anh và nghĩ về trách nhiệm của chính mình.

Trong bối cảnh giáo dục truyền thống cần những phương thức tiếp cận linh hoạt, sân khấu càng có cơ hội phát huy vai trò. Câu chuyện về chiến tranh, lòng yêu nước, sự hy sinh và trách nhiệm với cộng đồng, khi được kể bằng ngôn ngữ nghệ thuật phù hợp, có thể trở thành cầu nối giữa các thế hệ. Lịch sử khi ấy không chỉ được nhớ lại, mà còn được cảm nhận qua số phận con người, qua những lựa chọn và mất mát từng làm nên giá trị của hòa bình.

Từ những câu chuyện ấy, sân khấu đưa người trẻ đến gần lịch sử bằng cảm xúc, để quá khứ không dừng lại ở những điều đã được ghi chép. Và từ cuộc gặp với một thế hệ từng sống, chiến đấu, hy sinh vì đất nước, câu hỏi được đặt lại cho hôm nay: Được thừa hưởng hòa bình, mỗi người sẽ sống, cống hiến và có trách nhiệm với đất nước như thế nào?