Đồng bằng sông Cửu Long thiếu 'sếu đầu đàn' cho cuộc đua tăng trưởng mới

Khoảng trống doanh nghiệp tầm trung

Thiếu vắng doanh nghiệp vừa là một thông điệp quan trọng từ Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 2025 (gọi tắt là Báo cáo).

Doanh nghiệp tư nhân tại ĐBSCL suy giảm cả về lượng và chất sau một phần tư thế kỷ. Nhìn lại năm 2000, khi Luật Doanh nghiệp ra đời, ĐBSCL chiếm 25,3% doanh nghiệp tư nhân của cả nước. Nhưng đến 2005, con số này còn khoảng phân nửa (12%) và 8% vào 2010. Năm 2024, số lượng doanh nghiệp tư nhân của ĐBSCL còn lại 7,1%.

Sau khoảng 25 năm, hệ sinh thái doanh nghiệp của vùng vẫn chủ yếu là doanh nghiệp siêu nhỏ và nhỏ (96%), khan hiếm doanh nghiệp vừa (chiếm tỷ trọng 1,8%) do tốc độ nâng cấp của vùng vẫn chậm hơn phần còn lại của cả nước.

Người dân Đồng Tháp Mười thu hoạch lúa. Ảnh: SGGP

Tỷ lệ doanh nghiệp trên 1.000 dân của ĐBSCL dẫu có cải thiện nhưng tốc độ tăng chậm hơn 5 vùng còn lại (Đông Nam bộ, Đồng bằng sông Hồng, Bắc Trung bộ, Duyên hải Nam Trung bộ và Tây Nguyên, Trung du và Miền núi phía Bắc). Từ 2023 đến nay, ĐBSCL trở thành vùng có mật độ doanh nghiệp thấp nhất cả nước với 4,1 doanh nghiệp/1.000 dân năm 2025.

Nhìn vào chất lượng doanh nghiệp, từ mốc năm 2000, dù số lượng doanh nghiệp tư nhân ở ĐBSCL chiếm 25% cả nước nhưng tổng vốn đầu tư của khu vực này chỉ đóng góp khoảng 10%. Giai đoạn 2000 - 2024, Báo cáo ghi nhận tốc độ tăng trưởng tổng vốn của doanh nghiệp tư nhân vùng ĐBSCL duy trì ở mức thấp nhất cả nước, đến năm 2024 chỉ cao hơn Bắc Trung bộ và Trung du và Miền núi phía Bắc, hai vùng có điều kiện tự nhiên bất lợi hơn và không có lợi thế về nông nghiệp như đồng bằng Tây Nam bộ. Ngoài khả năng tích lũy vốn hạn chế, doanh nghiệp tư nhân trong vùng còn yếu ở khía cạnh tạo việc làm, chỉ cao hơn Bắc Trung bộ và Trung du và Miền núi phía Bắc.

Một nội dung đáng chú ý trong Báo cáo là ma trận thể hiện xu hướng mở rộng/thu hẹp của doanh nghiệp tư nhân trong giai đoạn 2000- 2024. Báo cáo chỉ ra rằng động thái nâng cấp doanh nghiệp tư nhân ở ĐBSCL thấp hơn mức bình quân cả nước. Tỷ lệ doanh nghiệp siêu nhỏ chuyển đổi lên nhỏ suy giảm rất mạnh, từ 9,1% năm 2001 - 2002 xuống còn 1,3% năm 2022 - 2023. Tỷ lệ doanh nghiệp nhỏ chuyển đổi lên vừa giảm trong phần lớn chuỗi thời gian quan sát (25 năm) và chỉ phục hồi lên 4,6% vào năm 2022 - 2023 sau khi kết thúc đại dịch COVID-19. Tỷ lệ doanh nghiệp vừa chuyển lên doanh nghiệp lớn trồi sụt. Cao nhất là 19.3% năm 2022-2023 nhưng vẫn thấp hơn bình quân cả nước là 30,1%.

Ở chiều ngược lại, nhóm nghiên cứu phát hiện xu hướng thu hẹp quy mô mạnh nhất ở doanh nghiệp nhỏ và vừa. Tỷ lệ hạ cấp từ nhỏ xuống siêu nhỏ nhiều năm ở mức cao, như 18,5% năm 2001 - 2002; 21,9% năm 2021- 2022 và 16% năm 2022 - 2023. Tỷ lệ doanh nghiệp vừa xuống nhỏ còn cao hơn, chẳng hạn năm 2011 - 2012 là 45,6%; năm 2021 - 2022 là 42,7%. Doanh nghiệp lớn dù sức chống chịu tốt hơn nhưng vẫn có những năm thu hẹp quy mô xuống vừa với tỷ lệ đáng kể.

Mảnh ghép tích cực nhất là số lượng doanh nghiệp vừa lên doanh nghiệp lớn nhiều hơn chiều ngược lại, từ lớn xuống vừa. “Doanh nghiệp ở ĐBSCL rất khó lớn lên, nhưng lại rất dễ rơi xuống”, TS Vũ Thành Tự Anh, giảng viên cao cấp Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, cũng là người đảm nhận vị trí Kinh tế trưởng trong nhóm nghiên cứu Báo cáo Kinh tế thường niên ĐBSCL 5 năm liên tiếp, nhận định. Ông cho rằng ĐBSCL thiếu vắng nghiêm trọng những doanh nghiệp vừa, có khả năng lớn lên để dẫn dắt chuỗi cung ứng, tạo thế và lực vươn ra quốc tế, và đồng thời nâng đỡ doanh nghiệp nhỏ và vừa vào chuỗi cung ứng, để cải tiến quy trình, để xanh hóa, để chuyển đổi số.

Hình ảnh chợ nổi ở ĐBSCL. Ảnh: Nguyễn Minh Tú

Phát triển doanh nghiệp là chìa khóa đảo chiều kinh tế vùng

Tại Báo cáo cũng ghi nhận ĐBSCL có 357 ngành có lợi thế so sánh. Tuy nhiên, độ phức hợp của những ngành này chỉ dao động từ thấp đến trung bình. Ngay cả những ngành có lợi thế tương đối, hệ số phức hợp từ 0,5 trở lên, thì vẫn thấp hơn mức trung bình của quốc gia. Có chiều rộng nhưng lợi thế so sánh thiếu chiều sâu. Không vào được khu vực vừa có lợi thế so sánh, vừa có độ phức hợp cao khiến giá trị gia tăng chưa được cải thiện. Doanh nghiệp bị hạn chế nhiều mặt như suy giảm năng lực cạnh tranh, khả năng tích lũy vốn (để mở rộng quy mô), kịp thời chuyển đổi nhằm đáp ứng tiêu chuẩn ngày càng cao của thị trường cao cấp,…

Từ 1.7.2025, Long An tách khỏi ĐBSCL, hợp nhất với Tây Ninh. Số lượng doanh nghiệp của ĐBSCL giảm 20%, về mức xấp xỉ 65 ngàn doanh nghiệp. Mất thêm 20% lực lượng lao động và 30% số lao động mới được tạo ra. Lưu ý rằng số lao động mới tạo ra của ĐBSCL chỉ bằng 1/4 Đông Nam bộ và 1/5 Đồng bằng sông Hồng. Việc Long An "rời đi" phơi lộ điểm yếu cố hữu của ĐBSCL là thiếu cực tăng trưởng.

Năng suất nông nghiệp của ĐBSCL cao hơn bình quân cả nước nhưng công nghiệp và dịch vụ đều thấp hơn đáng kể, lần lượt là 50% và 2/3. Trách nhiệm an ninh lương thực chú trọng tư duy sản lượng (ràng buộc diện tích đất lúa, tỷ trọng GRDP từ lúa cao) “hơn là chuyển dịch sang công nghiệp chế biến, dịch vụ hiện đại, kinh tế tri thức” (Báo cáo 2025).

Giá trị gia tăng thấp khiến thu nhập của doanh nghiệp nhấp, tích lũy thấp. Doanh nghiệp yếu hạn chế khả năng tạo việc làm. Tri thức thất thoát theo dòng lao động kỹ năng di cư về những vùng có cơ hội kinh tế tốt hơn. Lao động kỹ năng chỉ đạt 16,3%, thấp nhất trong các vùng trên cả nước. Hệ sinh thái doanh nghiệp còn mỏng, thiếu những “sếu đầu đàn” đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị cũng khiến động lực cải cách thể chế và cải thiện môi trường đầu tư tại ĐBSCL chưa thật sự mạnh mẽ. Nhiều năm qua, vùng vẫn được xem là “vùng trũng” về thu hút nguồn lực phát triển: đứng thứ 3 cả nước về ODA, thứ 4 về đầu tư công, thứ 5 về FDI và xếp cuối về đầu tư tư nhân. Tổng đầu tư ngày càng giảm, đặc biệt là nguồn lực từ trung ương, khiến hạ tầng, logistics (chiếm khoảng 20% - 25% giá thành), dịch vụ hỗ trợ phát triển chậm. Chi phí kinh doanh tăng cao, làm suy giảm năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp.

Vòng xoáy thứ hai là môi trường - tài nguyên. Biến đổi khí hậu, xâm nhập mặn, ô nhiễm, và suy giảm chất lượng tài nguyên làm nguyên liệu kém ổn định. Chất lượng đầu vào trồi sụt thách thức doanh nghiệp đạt chuẩn và chế biến sâu. Hệ quả là giá trị gia tăng mắc kẹt ở phân khúc thấp, thiếu nguồn lực để đầu tư cho thích ứng, bảo tồn và phục hồi tài nguyên.

Hai vòng xoáy bện quyện, kéo chân doanh nghiệp - chủ thể “vừa là nơi hấp thụ mọi cú sốc của vùng, vừa là mắt xích quyết định xem ĐBSCL tiếp tục tụt hậu hay bắt đầu đảo chiều” (Báo cáo 2025). Phát triển hệ sinh thái doanh nghiệp là giải pháp căn cơ để phá vỡ hai vòng xoáy đi xuống này.

Còn tiếp...

Thượng Tùng ghi