Đồng chí Hoàng Văn Thụ trong ký ức quê nhà

Bà Hoàng Thị Lọ trò chuyện với phóng viên Báo và Phát thanh, Truyền hình Lạng Sơn 

Cuối tháng 10/2026, phóng viên có dịp đến quê hương đồng chí Hoàng Văn Thụ và tìm gặp bà Hoàng Thị Lọ (thôn Nhân Hòa), một trong số ít người cao tuổi còn nhớ những câu chuyện được kể lại về đồng chí Hoàng Văn Thụ. Bà là con cụ Hoàng Như Để. Gia đình cụ Để và gia đình cụ Hoàng Khải Lan (thân phụ đồng chí Hoàng Văn Thụ) có quan hệ họ hàng gần gũi. Hiện nay, bà đang sống trong căn nhà cổ của cha mẹ, sát cạnh nhà sàn của đồng chí Hoàng Văn Thụ. 

Ở tuổi ngoài 80, ký ức của bà về những câu chuyện xưa đã không còn trọn vẹn. Có những câu chuyện bà còn nhớ rõ, nhưng cũng có những chi tiết chỉ còn là những mảnh ghép không đầy đủ qua lời cha kể lại. Dẫu vậy, bà vẫn lưu giữ và kể lại cho thế hệ sau bằng tình cảm trân trọng, như một cách nhắc nhớ về người chiến sĩ cách mạng, người con ưu tú của quê hương. 

Giác ngộ cách mạng

Đồng chí Hoàng Văn Thụ sinh ngày 4/11/1909 tại thôn Phạc Lạng (có tài liệu ghi là thôn Phạc Lạn), tổng Nhân Lý, châu Văn Uyên, trong một gia đình có truyền thống yêu nước, lao động cần cù và hiếu học. Từ nhỏ, đồng chí được cha dạy chữ Nho, chữ Quốc ngữ. Theo lời kể của bà Lọ, sau khi học trường làng, đồng chí Hoàng Văn Thụ và cụ Hoàng Như Để (cha của bà Lọ) cùng nhau đi học tại Trường Tiểu học Pháp – Việt ở thị xã Lạng Sơn. 

Giáo viên và học sinh trên địa bàn tìm hiểu về cuộc đời đồng chí Hoàng Văn Thụ qua các hiện vật được lưu giữ tại quê hương đồng chí

Trong thời gian học tập, đồng chí cùng nhóm học sinh yêu nước trong trường tham gia cuộc đấu tranh đòi thả nhà yêu nước Phan Bội Châu năm 1925, để tang nhà yêu nước Phan Chu Trinh năm 1926. Cũng trong thời gian này, nhóm học sinh cũng tích cực tìm hiểu, nghiên cứu tài liệu của Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên, tham gia rải truyền đơn tại thị xã Lạng Sơn.

Tháng 1/1928, Hoàng Văn Thụ cùng người bạn thân Lương Văn Tri từ Đồng Đăng sang Long Châu (Trung Quốc), bắt liên lạc với tổ chức cách mạng. Cuối năm 1928, đồng chí được kết nạp vào Hội Việt Nam Cách mạng Thanh niên. Đầu năm 1929, thông qua hoạt động thực tiễn, đồng chí tiếp tục gây dựng các cơ sở cách mạng bí mật ở Long Châu và được kết nạp vào Đông Dương Cộng sản Đảng.

Bà Lọ nhớ lại lời cha kể: "Những năm đồng chí Hoàng Văn Thụ hoạt động cách mạng, ông bà Khải Lan thường xuyên bị tra hỏi về tung tích con trai. Trước sự truy vấn của thực dân Pháp, ông bà chỉ có thể trả lời rằng con đã mất tích, không biết đang ở đâu". 

Những lần trở về trong bí mật

Sau này khi đất nước hoàn toàn giải phóng, mọi người mới biết rằng trong thời gian hoạt động cách mạng, đồng chí Hoàng Văn Thụ vẫn có những lần bí mật trở về quê hương. Không ai biết chính xác những lần trở về ấy diễn ra vào thời điểm nào, nhưng theo lời kể được lưu truyền trong gia đình, mỗi chuyến đi đều rất kín đáo. Đồng chí thường đi theo những lối mòn, đồi núi rậm rạp, về nhà chỉ kịp ăn cơm rồi lại lên đường ngay.

Để bảo vệ đồng chí tránh khỏi sự lùng sục của thực dân Pháp, bà Hoàng Thị Khai - con nuôi của ông bà Khải Lan, đã cùng chồng đào một hầm bí mật vừa đủ cho một người nằm, ngụy trang kín đáo để đồng chí có nơi ẩn náu mỗi khi trở về quê. Cũng có lần trở về, đồng chí bí mật gặp chị dâu trong họ nhờ tiếp tế. Người chị dâu sau đó trở về nhà chuẩn bị cơm, đem treo ở gốc cây đã hẹn trước. Đồng chí đến lấy lúc nào, không ai hay biết. Mọi việc đều diễn ra trong lặng lẽ, bí mật. Những nắm cơm đồng chí mang theo chỉ có cơm và muối trắng.

Bà Lọ rưng rưng nhớ lại một câu chuyện khác được cha kể lại, đó là trong thời gian cụ Để (cha bà Lọ) dạy học tại huyện Na Rì, tỉnh Bắc Kạn (cũ), có người đàn ông với mái tóc dài che kín mặt 4 lần tìm đến nhờ cụ Để giúp đỡ, hỗ trợ cơm. Những cuộc gặp chóng vánh chỉ với 2 - 3 câu trao đổi, mặc dù không nhận ra người khách là ai, song vì có cảm giác thân thuộc, cụ Để bảo lấy thêm trứng gà. Tuy nhiên, người đàn ông nhất định không lấy trứng, chỉ nhận cơm và muối rồi rời đi.

Đến lần thứ 4, cụ Để lén đi theo người đàn ông. Khi bị phát hiện, người đàn ông nói với cụ: "Muốn sống thì quay về ngay". Câu chuyện được cụ Để giữ kín đến hàng chục năm sau, khi bà Lọ đã lập gia đình và sinh con, cụ Để mới kể lại câu chuyện với con gái và khẳng định người đàn ông năm ấy chính là đồng chí Hoàng Văn Thụ. Qua lời kể của cha, bà Lọ ghi nhớ mãi hình ảnh người chiến sĩ cách mạng trong những ngày hoạt động bí mật với lối sống giản dị, không muốn làm phiền hay gây nguy hiểm cho người thân.

Cùng với sự che chở của người thân trong gia đình, một số người cao tuổi, bạn bè am hiểu đường đi lối lại trong địa bàn cũng đồng hành cùng đồng chí, khi thì đóng giả  người đi mua - bán trâu, khi thì người nghèo khổ đi kiếm ăn... để tìm cách giúp đồng chí thoát khỏi sự kiểm tra gắt gao của địch.

Một thông tin khác được con cháu đồng chí Hoàng Văn Thụ kể từ nhiều năm trước, trong những lần về quê, đồng chí ở tại lán Khau Bây trong khu rừng phía sau nhà. Bà Hoàng Thị Dụ (chị gái) cùng mẹ của đồng chí đều tìm cách mang cơm gạo, thức ăn tiếp tế, đồng thời giữ bí mật, bảo vệ an toàn cho đồng chí trong những ngày lưu lại quê hương.

Ký ức còn mãi

Ngày 25/8/1943, đồng chí Hoàng Văn Thụ bị mật thám Pháp bắt tại ngõ Nam Diệm, khu Tám Mái (Hà Nội). Dù bị tra tấn cực hình, đồng chí vẫn kiên cường bảo vệ tổ chức, giữ vững bản lĩnh người cộng sản. Tại phiên tòa ngày 21/12/1943, đồng chí đã biến nơi xét xử thành diễn đàn tố cáo tội ác của thực dân Pháp, tuyên truyền đường lối cách mạng giải phóng dân tộc. Với ý chí kiên cường và tâm hồn lạc quan của một người cộng sản, những ngày trước khi lĩnh án tử hình, đồng chí Hoàng Văn Thụ đã làm những vần thơ đầy dũng khí:

“Việc nước xưa, nay có bại thành

Miễn sao giữ trọn được thanh danh

Phục thù chí lớn không hề nản

Ngọc nát còn hơn giữ ngói lành

Thân dẫu lao tù lâm cảnh hiểm

Chí còn theo dõi buổi tung hoành

Bạn hỡi gần xa hăng chiến đấu

Trước sau xin giữ tấm lòng thành”.

Rạng sáng ngày 24/5/1944, trước khi bị thực dân Pháp xử bắn tại trường bắn Tương Mai (Hà Nội), đồng chí đã nói những lời đanh thép: “Trong cuộc đấu tranh sinh tử giữa chúng tôi, những người mất nước và các ông những kẻ cướp nước, sự hy sinh của những người như tôi là một sự dĩ nhiên. Chỉ biết rằng cuối cùng chúng tôi sẽ thắng”.

Những vần thơ, những lời nói của đồng chí trước khi hy sinh được bà Lọ cũng như những người dân trên quê hương của đồng chí, người dân cả nước ghi nhớ. Trong giây phút xúc động nhớ lại những câu chuyện về đồng chí Hoàng Văn Thụ, bà Lọ đọc rành mạch những câu thơ, câu nói trên. Dù thời gian đã trôi qua hơn 80 năm, những vần thơ ấy vẫn được nhắc lại với niềm xúc động và sự kính trọng. Với bà và những người dân quê hương, hình ảnh đồng chí Hoàng Văn Thụ vẫn luôn là niềm tự hào, là tấm gương tiêu biểu cho lòng yêu nước, kiên trung bất khuất, trọn đời cống hiến, hy sinh cho độc lập, tự do của dân tộc.

Năm tháng qua đi, những câu chuyện về đồng chí Hoàng Văn Thụ vẫn được người dân quê hương ông gìn giữ, lưu truyền qua các thế hệ và được kể lại bằng sự xúc động, trân quý. Những câu chuyện theo năm tháng ấy đã góp phần bồi đắp niềm tự hào và khơi dậy trách nhiệm tiếp nối truyền thống yêu nước của thế hệ trẻ trong thời kỳ mới.