Dòng tên anh khắc vào đá núi...

Đức Dũng • 23/07/2026

Tháng Bảy lại về, hương trầm lan tỏa trên những nghĩa trang liệt sĩ, triệu trái tim Việt Nam lại thành kính hướng về Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7. Gần tám thập kỷ qua, ngày tri ân ấy đã trở thành biểu tượng của đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, nhắc nhở mỗi người rằng nền độc lập, tự do hôm nay được đánh đổi bằng sự hy sinh của biết bao thế hệ cha anh.

* * * * *

Trong những năm tháng chiến tranh khốc liệt, có những người lính trở về với những vết thương mang theo suốt cuộc đời, có những người mãi mãi nằm lại nơi chiến trường khi tuổi đời còn rất trẻ. Nhưng các anh không bao giờ bị lãng quên. Bởi mỗi người lính đã hy sinh đều có một cái tên, một quê hương, một gia đình và những người thân từng ngày mong ngóng. Sau mỗi phần mộ liệt sĩ là một câu chuyện về lòng yêu nước, về sự dâng hiến và cả những nỗi đau chưa bao giờ nguôi của người ở lại. Vì thế, đi tìm tên tuổi cho những người đã ngã xuống không chỉ là trách nhiệm, mà còn là nghĩa tình của cả dân tộc. Những vần thơ sau đây đã lay động lòng người, nhắc nhở mỗi chúng ta rằng, đằng sau hai chữ “liệt sĩ” là một con người với tên tuổi, ký ức và một cuộc đời không bao giờ bị lãng quên:

“Xin đừng gọi anh là liệt sĩ vô danh
Anh có tên như bao khuôn mặt khác.
Mẹ sinh anh tròn ngày tròn tháng,
Cha đặt tên chọn tuổi, chọn mùa...” (*)

Tổng Bí thư Tô Lâm dâng hoa tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Võ, tháng 2/2026. Ảnh: Thống Nhất – TTXVN

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm Mẹ Việt Nam Anh hùng Lê Thị Sáu, phường Trường Vinh, Nghệ An, tháng 5/2025. Ảnh: Phạm Bằng

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm thăm hỏi, tặng quà thương binh, bệnh binh tại Trung tâm Điều dưỡng thương binh Thuận Thành, Bắc Ninh, ngày 15/7/2026.

Bởi trước khi trở thành người lính, trước khi hóa thân vào dáng hình Tổ quốc, mỗi liệt sĩ đều là một con người bằng xương bằng thịt, có tên gọi, có mái nhà, có mẹ cha, có quê hương, có những ước mơ rất đỗi bình dị. Chiến tranh có thể làm thất lạc hồ sơ, xóa nhòa dấu tích của một phần mộ, nhưng không thể xóa đi danh tính của những người đã hiến dâng cuộc đời cho đất nước. Tổ quốc không bao giờ quên các anh, Nhân dân không bao giờ quên các anh.

Đó cũng là lý do vì sao suốt nhiều thập niên qua, Đảng, Nhà nước và toàn xã hội luôn dành sự quan tâm đặc biệt đối với công tác "Đền ơn đáp nghĩa", chăm lo người có công với cách mạng và tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Đó không chỉ là thực hiện chính sách đối với người có công, mà còn là sự tiếp nối đạo lý ngàn đời của dân tộc: "Uống nước nhớ nguồn", "Ăn quả nhớ người trồng cây". Một dân tộc biết tri ân quá khứ mới có đủ sức mạnh để bước tới tương lai.

Thủ tướng Lê Minh Hưng dự Lễ truy điệu và an táng hài cốt liệt sĩ tại tỉnh Quảng Trị, ngày 23/5/2026. Ảnh: VGP/Nhật Bắc

Thường trực Ban Bí thư Trần Cẩm Tú trao quà cho các bác thương binh, bệnh binh tại Trung tâm Điều dưỡng Thương binh Nghệ An, ngày 15/07/2026. Ảnh: Phạm Bằng

Năm 2026 có ý nghĩa đặc biệt khi cả nước hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (1947-2027), cũng là thời điểm triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm” (từ 15/3/2026 đến 27/7/2027), nhằm đẩy nhanh việc tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin bằng nhiều giải pháp, trong đó có ứng dụng công nghệ ADN và xây dựng cơ sở dữ liệu. Chiến dịch thể hiện quyết tâm và trách nhiệm của Đảng, Nhà nước, cả hệ thống chính trị trong việc xác định danh tính các liệt sĩ còn thiếu thông tin, góp phần đáp ứng mong mỏi của gia đình, đồng đội và nhân dân.

Đây là hành trình không thể chậm trễ, bởi thời gian đang dần lấy đi những nhân chứng từng biết nơi đồng đội nằm lại, những cựu chiến binh đi qua chiến tranh và những người mẹ mòn mỏi chờ tin con. Mỗi phần hài cốt được tìm thấy, mỗi mẫu ADN được xác định, mỗi kỷ vật được xác minh không chỉ là một kết quả chuyên môn, mà còn là niềm hạnh phúc của những gia đình sau nhiều năm mong ngóng.

Lễ Truy điệu và an táng 80 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào, ngày 21/5/2026.

Lễ Truy điệu và an táng 80 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào, ngày 21/5/2026.

Lễ Truy điệu và an táng 80 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào, ngày 21/5/2026.

Lễ Truy điệu và an táng 80 hài cốt liệt sĩ quân tình nguyện và chuyên gia Việt Nam hy sinh tại Lào, ngày 21/5/2026.

Trong hành trình ấy, có biết bao câu chuyện khiến chúng ta lặng người. Có những gia đình hơn nửa thế kỷ chỉ thờ một tấm bằng "Tổ quốc ghi công" mà chưa biết nơi con mình nằm lại. Có những người mẹ nhắm mắt xuôi tay vẫn chưa một lần được ôm nắm đất nơi con yên nghỉ. Có những người lính đã đi qua chiến tranh, dành phần đời còn lại lặn lội khắp núi rừng để tìm đồng đội. Những cuộc tìm kiếm ấy không chỉ là trách nhiệm của các cơ quan chức năng, mà còn là mệnh lệnh từ trái tim của cả dân tộc. Bởi sau mỗi phần mộ chưa biết tên là một cuộc đời đã hiến dâng trọn vẹn cho Tổ quốc, là một tuổi xuân còn dang dở, là một mái nhà mãi mãi thiếu đi bóng người con. Và cũng bởi thế, mỗi khi giai điệu bài hát “Màu hoa đỏ” cất lên, hàng triệu người Việt Nam vẫn không khỏi nghẹn lòng:

“Có người lính mùa thu ấy ra đi từ mái tranh nghèo
Có người lính mùa xuân ấy ra đi từ đó không về…” (**)

Trong câu hát ấy là số phận của hàng triệu người lính. Họ ra đi từ những mái nhà tranh, từ cánh đồng, bến sông, từ giảng đường, công trường, mang theo khát vọng độc lập của cả dân tộc. Có người trở về trong ngày toàn thắng, có người hóa thân vào đất nước để mùa xuân của dân tộc được nở hoa mãi mãi.

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh dâng hoa tại Đài tưởng niệm các liệt sĩ, Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Trường Sơn. Ảnh: Thành Duy

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh và đoàn đại biểu thành kính dành phút mặc niệm tưởng nhớ các liệt sĩ quê Nghệ An, Hà Tĩnh tại khu vực mộ các liệt sĩ quê Nghệ An, Hà Tĩnh ở Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc gia Đường 9. Ảnh: Thành Duy

Các đồng chí lãnh đạo tỉnh thả vòng hoa trên sông Thạch Hãn tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ. Ảnh: Thành Duy

Để rồi phía sau những người lính là những người mẹ. Những người Mẹ Việt Nam Anh hùng đã dâng hiến những điều thiêng liêng nhất cho Tổ quốc. Hình tượng ấy được khắc họa bằng những ca từ bất hủ:

“Ba lần tiễn con đi, hai lần khóc thầm lặng lẽ,
Các anh không về, mình mẹ lặng im...” (***)

Đó không chỉ là nỗi đau của một người mẹ. Đó là biểu tượng của sự hy sinh thầm lặng mà vĩ đại của hàng vạn Bà mẹ Việt Nam Anh hùng trên khắp đất nước. Những người mẹ đã biến nước mắt thành sức mạnh, biến mất mát riêng thành chiến thắng chung của dân tộc. Chính từ những người mẹ ấy, đất nước có thêm những người con anh dũng, Tổ quốc có thêm những tượng đài bất tử của chủ nghĩa anh hùng cách mạng.

Đồng chí Nguyễn Khắc Thận - Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Tỉnh ủy, Trưởng Đoàn ĐBQH tỉnh trao quà cho các bác thương binh, bệnh binh tại Trung tâm Điều dưỡng Thương binh Nghệ An. Ảnh: Phạm Bằng

Đoàn công tác của tỉnh thăm, tặng quà cho thương binh nặng 1/4 Hoàng Công Hoan tại phường Vinh Lộc. Ảnh: Mai Hoa

Chủ tịch UBND tỉnh Võ Trọng Hải tặng quà đến gia đình ông Nguyễn Văn Cơ (thương binh 61%), thôn Phúc Sơn 1, xã Anh Sơn. Ảnh: Thành Duy

Phó Bí thư Tỉnh ủy Võ Thị Minh Sinh dâng hoa trước phần mộ tập thể của 13 Anh hùng liệt sĩ TNXP Đại đội 317 hy sinh ngày 31/10/1968 tại Truông Bồn. Ảnh: T.L

Trong các cuộc kháng chiến bảo vệ độc lập, thống nhất đất nước và chủ quyền Tổ quốc, Nghệ An là một trong những địa phương có truyền thống cách mạng vẻ vang, đã tiễn hàng vạn người con lên đường nhập ngũ, tham gia thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến. Nhiều người đã mãi mãi nằm lại nơi chiến trường Trường Sơn, Quảng Trị, trên đất bạn Lào, Campuchia... Máu xương của các anh đã hòa vào đất mẹ, để hôm nay hòa bình hiện hữu trong từng mái nhà, từng miền quê và trong ký ức không thể nào quên của nhân dân.

Nhắc đến Nghệ An là nhắc đến Khu di tích lịch sử quốc gia Truông Bồn - "tọa độ lửa" trên tuyến đường chiến lược 15A trong những năm tháng chống Mỹ. Rạng sáng 31/10/1968, khi cuộc kháng chiến bước vào thời khắc cam go, 13 cán bộ, chiến sĩ Đại đội Thanh niên xung phong 317 đã anh dũng hy sinh trong lúc làm nhiệm vụ bảo đảm giao thông. Sự hy sinh của những con người tuổi đời còn rất trẻ đã góp phần giữ vững mạch máu giao thông ra tiền tuyến, trở thành biểu tượng bất tử của chủ nghĩa anh hùng cách mạng.

Khu Di tích Quốc gia đặc biệt Truông Bồn. Ảnh: Xuân Hoàng

Du khách nghe thuyết minh bên hố bom lịch sử tại Khu Di tích quốc gia đặc biệt Truông Bồn.

Hang Hỏa Tiễn - nơi 33 liệt sĩ TNXP đã nằm lại. Ảnh: Ngọc Dũng

Nghĩa trang Liệt sĩ đường sắt (Khu vực Hoàng Mai). Ảnh: Lang Linh

Cùng với Truông Bồn, Hang Hỏa Tiễn và nhiều địa danh cách mạng trên đất Nghệ An vẫn lưu giữ ký ức về một thời chiến đấu kiên cường. Những vách đá từng che chở bộ đội, thanh niên xung phong, dân công hỏa tuyến trong mưa bom, bão đạn hôm nay đã trở thành những "địa chỉ đỏ", nơi thế hệ hôm nay tìm về để hiểu rằng độc lập, tự do không tự nhiên mà có, mà được đánh đổi bằng sự hy sinh của biết bao thế hệ.

Mỗi dịp tháng Bảy, dòng người lại tìm về Truông Bồn, Nghĩa trang liệt sĩ quốc tế Việt - Lào cùng các nghĩa trang, đài tưởng niệm trên khắp quê hương Nghệ An để dâng hương tưởng niệm. Đó không chỉ là nghi lễ tri ân, mà còn là cuộc trở về với lịch sử, là sự kết nối giữa những người đã ngã xuống với thế hệ đang tiếp bước xây dựng quê hương. Trong ánh nến tháng Bảy, mỗi người càng thấm thía rằng hòa bình hôm nay là thành quả được đánh đổi bằng máu xương và tuổi xuân của những người đi trước.

Các cựu chiến binh về Nghĩa trang liệt sĩ Việt - Lào dâng hoa, dâng hương tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ. Ảnh: Huy Thư

Trong những ngày tháng Bảy, các đoàn cựu chiến binh và người dân từ nhiều địa phương trên cả nước cùng tìm về Khu Di tích lịch sử quốc gia Truông Bồn, xã Bạch Hà, tỉnh Nghệ An, dâng hương tưởng niệm và tri ân các Anh hùng liệt sĩ. Ảnh: Đình Tuyên

Dâng hoa, dâng hương tưởng niệm các Anh hùng liệt sĩ tại Nghĩa trang Liệt sĩ Vinh. Ảnh: Mai Hoa

Thắp nến tri ân các Anh hùng liệt sĩ tại nghĩa trang địa phương. Ảnh: CSCC

Cùng với cả nước, Nghệ An đang tích cực triển khai “Chiến dịch 500 ngày đêm” bằng những nhiệm vụ cụ thể, thiết thực: rà soát, số hóa hồ sơ liệt sĩ; thu thập thông tin từ nhân chứng; lấy mẫu sinh phẩm thân nhân, hài cốt liệt sĩ để giám định ADN; hoàn thiện cơ sở dữ liệu người có công và phối hợp với các lực lượng trong công tác tìm kiếm, quy tập. Mỗi thông tin được bổ sung vào hồ sơ, mỗi mẫu ADN được đối sánh thành công không chỉ là một kết quả khoa học, mà còn là một bước tiến trong hành trình đưa những người con đã hy sinh trở về với đúng tên tuổi, quê hương và gia đình. Bởi phía sau mỗi phần mộ chưa xác định danh tính là nỗi mong ngóng kéo dài của những người thân; phía sau mỗi kết quả giám định là niềm hạnh phúc của một cuộc đoàn viên sau nhiều thập kỷ xa cách.

Hành trình ấy cũng là sự tiếp nối trách nhiệm và đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” trong thực hiện chính sách đối với người có công với cách mạng. Những năm qua, Nghệ An luôn quan tâm thực hiện đầy đủ, kịp thời các chế độ đối với thương binh, bệnh binh, thân nhân liệt sĩ và người có công; đồng thời triển khai sâu rộng các hoạt động “Đền ơn đáp nghĩa” như xây dựng, sửa chữa nhà tình nghĩa, phụng dưỡng Bà mẹ Việt Nam Anh hùng, chăm sóc sức khỏe, hỗ trợ sinh kế, tu bổ các nghĩa trang và công trình ghi công. Cùng với đó, chuyển đổi số đang mở ra những phương thức mới trong quản lý, lưu trữ dữ liệu người có công, góp phần rút ngắn thời gian giải quyết thủ tục, nâng cao hiệu quả phục vụ và để sự tri ân của Đảng, Nhà nước, xã hội đến với người có công ngày càng kịp thời, đầy đủ hơn.

Ở Nghệ An hiện tại, vẫn còn có 2.333 ngôi mộ vẫn chưa xác định được thông tin. Ảnh: Diệp Thanh

Với quyết tâm cao và sự phối hợp của các lực lượng, Nghệ An phấn đấu hoàn thành toàn bộ việc lấy mẫu tại 32 nghĩa trang trong tháng 10 năm 2026.

Thu nhận hơn mẫu ADN của thân nhân liệt sĩ. Ảnh: Thành Chung

Nhưng có lẽ, sự tri ân lớn nhất không chỉ nằm ở những công trình hay những con số. Điều thiêng liêng nhất là tinh thần biết ơn đã trở thành một phần trong bản sắc văn hóa của dân tộc Việt Nam. Từ những em học sinh chăm sóc nghĩa trang liệt sĩ, những đoàn viên thanh niên thắp nến tri ân, những cựu chiến binh trở lại chiến trường xưa tìm đồng đội, đến những cán bộ lặng lẽ làm công việc giám định ADN hay những người dân tự nguyện cung cấp từng mẩu thông tin nhỏ về nơi chôn cất liệt sĩ - tất cả đều đang góp phần nối dài đạo lý "Uống nước nhớ nguồn" bằng những việc làm cụ thể, chân thành và bền bỉ.

Kỷ niệm Ngày Thương binh - Liệt sĩ không chỉ là dịp để nhắc nhớ về những năm tháng chiến tranh, mà còn là lời nhắc nhở mỗi người hôm nay về trách nhiệm trước lịch sử. Lòng yêu nước không chỉ được thể hiện qua những nén hương tri ân trong tháng Bảy, mà còn bằng hành động cụ thể: giữ gìn độc lập, chủ quyền thiêng liêng của Tổ quốc; nỗ lực xây dựng đất nước phát triển, phồn vinh; sống có trách nhiệm, biết cống hiến và phụng sự cộng đồng. Đó chính là cách thiết thực nhất để những hy sinh của các thế hệ đi trước tiếp tục được chuyển hóa thành sức mạnh xây dựng tương lai.

Hoạt động học sinh thăm thương, bệnh binh là một nét đẹp văn hóa, một truyền thống quý báu của dân tộc Việt Nam, mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Ảnh: Diệp Thanh

Tặng quà cho các thương, bệnh binh tại Trung tâm Điều dưỡng thương binh tỉnh Nghệ An. Ảnh: Minh Quân

Đất nước đang bước vào một chặng đường phát triển mới với những khát vọng lớn lao. Trong hành trình ấy, mỗi thành tựu đạt được, mỗi công trình được dựng xây, mỗi bước tiến của quê hương, đất nước đều mang dấu ấn của sự hy sinh từ các thế hệ cha anh. Những người đã ngã xuống không chỉ để lại cho chúng ta một nền độc lập, mà còn gửi gắm niềm tin và trách nhiệm: phải gìn giữ non sông, phải xây dựng đất nước xứng đáng với những gì họ đã đánh đổi.

Hôm nay, có những dòng tên đã được khắc trang trọng trên bia đá. Nhưng cũng còn những dòng tên đang được tìm lại bằng ký ức đồng đội, hồ sơ lưu trữ, công nghệ ADN và trách nhiệm của những người đang tiếp nối hành trình tri ân. Dù nằm lại ở đâu, các anh vẫn luôn hiện hữu trong lòng nhân dân, như những biểu tượng bất tử của lòng yêu nước và tinh thần hy sinh vì độc lập, tự do.

Dòng tên các anh không chỉ được khắc trên đá núi. Dòng tên ấy đã được khắc vào lịch sử dân tộc, vào non sông đất nước và trong trái tim các thế hệ Việt Nam hôm nay và mai sau!

Toàn cảnh Nghĩa trang Liệt sĩ Quốc tế Việt – Lào. Ảnh: Đình Tuyên

“Chiến dịch 500 ngày đêm” chính thức được phát động ngày 2/4/2026, với thời gian thực hiện từ ngày 15/3/2026 đến ngày 27/7/2027. Chiến dịch đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành lấy mẫu đối với khoảng 230.000 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; xây dựng và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gene thân nhân liệt sĩ; đồng thời hoàn thành công tác rà phá bom mìn, vật nổ tại các địa bàn trọng điểm phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Dự kiến, Chiến dịch sẽ được sơ kết vào tháng 11/2026 và tổng kết trước ngày 27/7/2027, đúng dịp kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ.

(*) Bài thơ “Xin đừng gọi anh là liệt sĩ vô danh” của Nhà báo Văn Hiền -nguyên Phó Tổng biên tập Báo Nghệ An.

(**) Ca khúc “Màu hoa đỏ”, nhạc sĩ Thuận Yến phổ nhạc từ thơ của tác giả Nguyễn Đức Mậu.

(***) Bài hát “Đất nước” của nhạc sĩ Phạm Minh Tuấn, phổ thơ Tạ Hữu Yên.