Đông Timor - 'mỏ neo trung lập' mới của ASEAN

Bộ trưởng Ngoại giao Bendito dos Santos Freitas tại lễ nộp lưu chiểu văn kiện tham gia Hiến chương ASEAN của Đông Timor ngày 26/10/2025. Ảnh: TTXVN

Vào thời điểm đó, truyền thông khu vực tập trung vào việc “hoàn thiện gia đình ASEAN” và các cơ hội kinh tế mở ra cho Dili. Nhưng hành động có tính bước ngoặt thực sự là việc Đông Timor chính thức nộp văn kiện gia nhập Hiệp ước Khu vực Đông Nam Á không có vũ khí hạt nhân (SEANWFZ) ngày 25/10/2025. Trong nhiều năm, SEANWFZ thường bị coi nhẹ; tuy nhiên, nếu chỉ nhìn vào giá trị quân sự hạn chế của nó, người ta sẽ bỏ lỡ ý nghĩa chính trị cốt lõi.

Ngay từ những ngày đầu gia nhập, thành viên nhỏ nhất của ASEAN đã phát đi một tín hiệu ngoại giao nền tảng, tái khẳng định bản sắc của khối trong bối cảnh áp lực địa chính trị gia tăng có nguy cơ làm chia rẽ tổ chức. Đông Timor không chỉ “lấp đầy bản đồ”; nước này đang cứu lại nguyên tắc quan trọng nhất của ASEAN: tính trung lập.

ASEAN giữa "gọng kìm" cạnh tranh Mỹ - Trung

Bối cảnh của động thái này đặc biệt quan trọng. ASEAN đang đứng giữa “gọng kìm” ngày càng siết chặt của cạnh tranh Mỹ - Trung. Các quốc gia thành viên chịu sức ép lớn trong việc lựa chọn lập trường, đặc biệt trong các vấn đề an ninh liên quan Biển Đông và khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương. Điều này đe dọa làm suy yếu “vai trò trung tâm” mà ASEAN dày công xây dựng, đồng thời khiến khối rơi vào thế bế tắc ngoại giao khi khó đạt đồng thuận.

Trong bối cảnh đó, nhiều chiến lược gia hoài nghi giá trị của SEANWFZ, cho rằng hiệp ước, ra đời sau Chiến tranh Lạnh, thiếu yếu tố răn đe chiến lược. Lý do là năm quốc gia sở hữu vũ khí hạt nhân được công nhận (Mỹ, Trung Quốc, Nga, Pháp, Anh) chưa từng ký và phê chuẩn nghị định thư của hiệp ước. Theo lập luận này, việc Đông Timor gia nhập chỉ mang tính biểu tượng, không đem lại thay đổi thực chất cho an ninh khu vực.

Thế nhưng, cái nhìn hoài nghi đó lại bỏ qua ý nghĩa chính trị sâu sắc của bước đi từ Dili. Trong bối cảnh thế giới biến động mạnh, SEANWFZ không phải là “lá chắn quân sự”, mà là công cụ chính trị chuẩn tắc, thể hiện tuyên bố rõ ràng rằng Đông Nam Á không chấp nhận trở thành đấu trường chạy đua hạt nhân.

Nền tảng đối ngoại của một quốc gia đặt chủ quyền lên hàng đầu

Đông Timor có truyền thống mạnh mẽ trong lĩnh vực giải trừ quân bị. Là quốc gia sinh ra từ chiến tranh và đặt chủ quyền quốc gia lên vị trí tối thượng, nước này từ lâu đã theo đuổi con đường không liên kết. Trước đó, Đông Timor cũng đã tham gia Hiệp ước cấm vũ khí hạt nhân vào năm 2022 ở cấp độ toàn cầu.

Vì vậy, việc ưu tiên gia nhập SEANWFZ ngay khi trở thành thành viên ASEAN không chỉ phù hợp với đường lối đối ngoại của Dili, mà còn thể hiện sự hoài nghi của nước này đối với các cam kết quân sự từ bên ngoài. Dili lựa chọn đóng góp vào cấu trúc an ninh khu vực dựa trên hòa bình và luật pháp, thay vì tìm kiếm sự bảo hộ chiến lược.

Lấp đầy lỗ hổng địa lý của khu vực không hạt nhân

Từ năm 1995, SEANWFZ tồn tại với một “lỗ hổng” cả về mặt địa lý lẫn pháp lý: lãnh thổ Đông Timor đứng ngoài hiệp ước. Khoảng trống này từng là điểm dễ bị lợi dụng trong những kịch bản cực đoan, khi các cường quốc có thể viện dẫn sự thiếu hoàn chỉnh của hiệp ước để nghi ngờ tính toàn vẹn của khu vực phi hạt nhân. Trước ngày 25/10/2025, SEANWFZ có sức mạnh chính trị, nhưng chưa hoàn thiện về mặt địa lý. Sau khi Đông Timor gia nhập, toàn bộ lục địa và vùng biển liên kết của Đông Nam Á đã chính thức được bao phủ bởi hiệp ước. Đây là bước tiến lớn giúp ASEAN sở hữu một nền tảng thống nhất mạnh mẽ hơn tại các diễn đàn đa phương, đồng thời xóa bỏ mọi mơ hồ về ranh giới khu vực phi hạt nhân.

Củng cố cộng đồng chính trị - an ninh ASEAN

Việc coi đây là một trong những hành động đầu tiên sau khi gia nhập ASEAN thể hiện cam kết của Đông Timor đối với an ninh khu vực dựa trên luật pháp quốc tế và giải trừ quân bị. Đây là bước đi chính trị cần thiết, nhất là khi ASEAN phụ thuộc vào đồng thuận và pháp lý chứ không dựa vào sức mạnh quân sự.

Trong bối cảnh khối đang gặp khó khăn trong việc thống nhất lập trường về Myanmar hoặc đối phó với áp lực chiến lược ngày càng lớn, hành động của thành viên mới nổi bật như một điểm sáng đối lập. Sự nhất quán và quyết liệt của Đông Timor tạo nên sự tương phản rõ rệt so với sự lúng túng của một số thành viên lâu năm.

Dù năng lực thể chế và hành chính của Đông Timor còn hạn chế, cần được hỗ trợ thông qua Sáng kiến Hội nhập ASEAN (IAI), nguyên tắc chính trị mà nước này thể hiện là không thể phủ nhận. Tiếng nói kiên định của thành viên mới đã giúp ASEAN được củng cố đúng lúc, tạo thêm nền tảng để tái khẳng định lý tưởng cốt lõi: trung lập và độc lập trước cạnh tranh nước lớn.

Tuy vậy, đây mới chỉ là bước khởi đầu của hành trình khó khăn nhằm khôi phục đồng thuận và vai trò trung tâm của ASEAN trong bối cảnh cuộc cạnh tranh chiến lược toàn cầu ngày càng gay gắt.

Quỳnh Vũ