Đợt bùng nổ AI làm chệch hướng nỗ lực cải thiện không khí sạch ở Mỹ như thế nào?

Chất lượng không khí nhiều nơi tại Mỹ đang bị hủy hoại bởi cuộc đua AI. Ảnh: Reuters.

Bà Barbara Johnson đã dành cả cuộc đời để đấu tranh chống lại ô nhiễm than tại khu phố của người da màu ở Bắc St. Louis. Với tư cách là người điều phối của tổ chức Metropolitan Congregations United, bà từng có lý do để tin rằng bầu không khí sẽ sớm được cải thiện.

Các tiêu chuẩn liên bang nghiêm ngặt về bụi mịn được thông qua vào năm 2024 dưới thời chính quyền Biden dự kiến có hiệu lực vào năm 2027, buộc các nhà máy điện phải cắt giảm khí thải hoặc đóng cửa. Đối với trung tâm năng lượng Labadie của tập đoàn Ameren – một trong những nguồn gây ô nhiễm lớn nhất khu vực – quy định này đồng nghĩa với việc phải cắt giảm một nửa lượng khí thải bụi mịn để được tiếp tục hoạt động.

Thế nhưng, hy vọng của Johnson đã tan biến vào tháng 2 vừa qua. Chính quyền của Tổng thống Mỹ Donald Trump đã hủy bỏ các tiêu chuẩn này trước khi chúng kịp có hiệu lực. Đây là một phần trong nỗ lực rộng lớn hơn nhằm đảm bảo lưới điện quốc gia có thể đáp ứng nhu cầu tiêu thụ năng lượng đang tăng vọt từ các trung tâm dữ liệu phục vụ trí tuệ nhân tạo (AI).

Ở tuổi 75, bà Johnson ngậm ngùi nhận ra rằng mình đang phải bước lùi trong cuộc chiến vì sức khỏe cộng đồng: "Bạn tiến hai bước nhưng lại lùi bốn bước. Tôi đã quen với xu hướng thụt lùi này, nhưng sẽ mất bao nhiêu thế hệ nữa để những thay đổi tích cực có thể bám rễ?".

Việc rút lại các quy định môi trường để ủng hộ AI đánh dấu một sự đảo ngược lớn trong chính sách của Mỹ và phơi bày một sự thật đau đớn đối với các nhà hoạt động vì không khí sạch. Sau nhiều năm đẩy ngành than vào con đường khai tử, sự trỗi dậy của các trung tâm dữ liệu "ngốn" điện đã đưa nguồn năng lượng gây ô nhiễm nhất đất nước quay trở lại.

Năm ngoái, ông Trump đã ban hành sắc lệnh hành pháp mang tên "Hồi sinh ngành than sạch tươi đẹp của Mỹ", khẳng định điện than là yếu tố then chốt để đáp ứng nhu cầu điện năng từ các trung tâm xử lý dữ liệu AI. Kể từ đó, chính phủ đã cung cấp tài chính để duy trì các nhà máy cũ, hoãn việc cho nghỉ hưu các cơ sở năng lượng và bãi bỏ các quy định về thủy ngân cùng các độc tố khác để giải phóng doanh nghiệp khỏi những khoản nâng cấp tốn kém.

Cơ quan Năng lượng Mỹ ước tính sự phát triển của AI và trung tâm dữ liệu sẽ tạo ra nhu cầu mới lên tới 50 gigawatt vào năm 2030, tăng gần 4 phần trăm so với tổng sản lượng toàn quốc năm 2025. Trong khi đó, tốc độ đóng cửa các nhà máy than đang chậm lại đáng kể.

Nếu như năm 2015 có tới 94 nhà máy bị khai tử thì năm 2025 chỉ có 4 nhà máy dừng hoạt động do các lệnh khẩn cấp từ Bộ Năng lượng yêu cầu duy trì lưới điện. Sự bùng nổ của AI hiện được các chuyên gia y tế xác định là mối đe dọa tiềm tàng lớn nhất đối với chất lượng không khí tại Mỹ.

Thành phố St. Louis nằm trong số những khu vực chịu ảnh hưởng nặng nề nhất do chất lượng không khí vốn đã thấp và sự hiện diện của nhà máy khổng lồ Labadie. Theo chỉ số chất lượng không khí của EPA, cư dân tại đây chỉ có khoảng một phần ba số ngày trong năm được hít thở không khí "tốt", xếp thứ 475 trên tổng số 501 khu vực đô thị tại Mỹ.

Nhà máy Labadie không chỉ phát thải khí lưu huỳnh và nitơ oxit cao nhất trong các nhà máy than tại Mỹ mà còn thải ra bụi mịn với tốc độ gấp hai đến ba lần mức thông thường. Hệ quả kinh tế từ ô nhiễm tại đây ước tính lên tới 5,5 tỷ USD mỗi năm, bao gồm chi phí cấp cứu và tổn thất do tử vong sớm.

Dù gây ra những gánh nặng y tế khủng khiếp, chủ sở hữu nhà máy là Ameren tuyên bố cơ sở này vẫn hoạt động trong giới hạn ô nhiễm liên bang hiện hành và sẽ tiếp tục vận hành thêm ít nhất một thập kỷ nữa để phục vụ nhu cầu từ các trung tâm dữ liệu. Các tập đoàn công nghệ lớn như Amazon Web Services đang triển khai những dự án trung tâm dữ liệu khổng lồ gần St. Louis, thúc đẩy nhu cầu điện năng tương đương sản lượng của cả một nhà máy Labadie.

Trong khi các công ty công nghệ và chính quyền tập trung vào việc đảm bảo giá điện rẻ và ổn định, những cộng đồng yếu thế như người da màu tại Bắc St. Louis tiếp tục phải gánh chịu hậu quả trực tiếp. Theo thống kê, tỷ lệ tử vong do ô nhiễm bụi mịn ở người Mỹ gốc Phi cao hơn 25% so với mức trung bình toàn quốc. Đối với những người như bà Johnson, cái giá của sự tiến bộ công nghệ đang được trả bằng chính hơi thở của những thế hệ tương lai trong khu phố của mình.