Drone giá rẻ: Cơn ác mộng của hệ thống phòng thủ tỷ đô

Cuối tháng 3/2026, kênh Press TV đưa tin một chiếc UAV Shahed-136 có giá khoảng 20.000 USD của Iran đã tấn công làm hư hại máy bay cảnh báo sớm Boeing E-3 Sentry trị giá 700 triệu USD của Mỹ tại căn cứ ở Ả Rập Xê Út.

Press TV dẫn thông báo từ Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) tuyên bố, chiếc E-3 Sentry của Mỹ đã bị phá hủy trong cuộc tấn công phối hợp bằng tên lửa và thiết bị bay không người lái hôm 27/3. E-3 Sentry là một trong các loại vũ khí đắt đỏ làm nên sức mạnh quân sự của Mỹ.

Việc một chiếc máy bay quân sự có giá lên tới 700 triệu USD bị hạ bởi một thứ vũ khí rẻ hơn rất nhiều cho thấy rất nhiều điều phía sau, đặc biệt là về mức độ thiệt hại khủng khiếp của quân đội Mỹ, cũng như làm sáng tỏ thêm bức tranh về cuộc chiến drone giá rẻ đang trở nên ngày càng rõ ràng.

UAV Shahed-136 của Iran đã tấn công làm hư hại máy bay cảnh báo sớm Boeing E-3 của Mỹ. Ảnh Inshorts

Xóa nhòa khoảng cách địa lý

Cuộc tập kích bằng drone vào nhà máy lọc dầu Taneco tại Nizhnekamsk (Tatarstan), cách biên giới Ukraine - Nga hơn 1.200km, cho thấy các cơ sở hạ tầng nằm sâu trong nội địa vẫn có thể dễ dàng bị tấn công. Với công nghệ drone giá rẻ phát triển phi mã, khoảng cách địa lý không còn là rào cản quá lớn.

Về sự chuyển dịch này, ông Peter. W. Singer, cố vấn chiến lược kiêm chuyên gia cao cấp tại Quỹ New America (Mỹ), nói với VTC News: “Chúng (drone) cho phép cả các quốc gia lẫn các tổ chức độc lập vươn tầm hoạt động như những lực lượng không quân truyền thống nhưng không phải chịu chi phí và rủi ro. Xét về mặt kinh tế, điều này ‘hạ thấp ranh giới đầu vào’ của các cuộc xung đột”.

Điều này chỉ ra một thực tế: Rào cản tài chính và kỹ thuật để sở hữu một “lực lượng” thu nhỏ đã bị phá vỡ. Việc tiếp cận các công nghệ hàng đầu giờ đây không còn là đặc quyền của các ngân sách quốc phòng khổng lồ, mà đã nằm trong tầm tay của cả các nhóm phi vũ trang nhờ sự sẵn có của linh kiện thương mại.

UAV Ukraine tấn công Moskva.

Đảo chiều bài toán chi phí chiến tranh

Điểm gây chú ý nhất của drone không nằm ở kích thước hay tốc độ, mà ở khả năng đảo chiều bài toán chi phí trên chiến trường. Một phương tiện tấn công có giá từ vài trăm tới vài chục nghìn USD được sử dụng để săn những khí tài mà đối phương phải mất hàng triệu USD để chế tạo, vận hành và bảo vệ. Khi một chiếc drone bị bắn hạ, tổn thất có thể được chấp nhận nhưng nếu nó đánh trúng mục tiêu, mức độ thiệt hại lập tức được nhân lên chóng mặt.

Theo Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), năm 2026, Ukraine có khả năng sản xuất khoảng 600.000-800.000 drone được điều khiển bằng góc nhìn thứ nhất (FPV) mỗi tháng, với chi phí khoảng 400-700 USD mỗi chiếc. Nga cũng được ước tính sản xuất 250.000-300.000 chiếc mỗi tháng, với giá khoảng 400-600 USD. Với quy mô sản xuất như vậy, drone ngày càng giống loại vũ khí được sản xuất hàng loạt với giá thành rất rẻ.

Mức giá rẻ của drone càng trở nên nổi bật hơn khi nó được đặt cạnh các mục tiêu giá trị cao. Một chiếc máy bay, xe tăng hiện đại hay pháo tự hành, radar... đòi hỏi mức đầu tư rất lớn. Không chỉ những drone cấp thấp với tầm bay gần, các drone tấn công tầm xa cũng đang trở thành mối đe dọa lớn đối với những mục tiêu giá trị cao. CSIS ước tính, Ukraine năm 2026 có thể sản xuất 1.500 - 3.000 UAV tấn công tầm xa mỗi tháng, với chi phí từ 30.000 - 200.000 USD.

Ảnh minh hoạ sử dụng AI

Thay đổi chiến thuật ngay từ tuyến đầu

Drone ban đầu “tham chiến” bằng việc trinh sát địa hình, tìm kiếm vị trí của đối phương, truyền hình ảnh về sở chỉ huy, hỗ trợ hiệu chỉnh hỏa lực. Cấp độ tiếp theo là khai thác thông tin, hỗ trợ hỏa lực khác tấn công và giờ là tấn công trực tiếp mục tiêu. Viện Dịch vụ Thống nhất Hoàng gia về Nghiên cứu Quốc phòng và An ninh có trụ sở tại Anh (RUSI) ghi nhận tại Ukraine, việc kết hợp UAV với pháo binh đã giúp rút ngắn đáng kể quá trình phát hiện - khai hỏa.

Điều đáng chú ý là, UAV nhỏ có thể được triển khai ngay ở cấp chiến thuật, cung cấp thông tin về trận địa, phương tiện, sở chỉ huy hoặc hoạt động của đối phương. Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS) cho biết, đến năm 2025 hàng nghìn UAV cỡ nhỏ và mini được vận hành đồng thời tại Ukraine đã tạo ra một lượng dữ liệu tình báo, giám sát và trinh sát rất lớn, góp phần hình thành một “tổ hợp trinh sát - tấn công” ở cấp chiến thuật.

Ranh giới giữa UAV trinh sát và UAV tấn công vì thế cũng ngày càng mờ nhạt. Nhiều drone có thể được thay đổi cấu hình để thực hiện nhiều nhiệm vụ, từ trinh sát, mang thuốc nổ, thả đạn cho tới làm trạm chuyển tiếp tín hiệu. Sự thay đổi này đã tác động trực tiếp đến cách tổ chức tác chiến. Drone đã biến ưu thế về khả năng quan sát thành khả năng tác động trực tiếp lên chiến trường, khiến tốc độ phát hiện, quyết định và khai hỏa trở thành một phần không thể tách rời của sức mạnh tác chiến hiện đại.

Chi phí phòng thủ tăng chóng mặt

Sự chênh lệch giá cả giữa drone và mục tiêu đã gây sức ép cho các hệ thống phòng thủ. Một drone giá rẻ không chỉ đặt mục tiêu trước nguy cơ bị phá hủy, mà sự xuất hiện của nó còn có thể kích hoạt cả mạng lưới radar, tác chiến điện tử, pháo phòng không và tên lửa đánh chặn. Mỗi lần đối phó đều tiêu hao đạn dược, thời gian trực chiến và nguồn lực mà bên phòng thủ phải duy trì thường xuyên.

UAV Iran tấn công căn cứ quân sự Mỹ tại Kuwait.

Tại Biển Đỏ, bài toán này thể hiện khá rõ. Các tàu chiến của Mỹ và đồng minh nhiều lần sử dụng tên lửa phòng không giá hàng triệu USD để đối phó UAV giá rẻ và tên lửa chống hạm của lực lượng Houthi. Dù vậy, việc sử dụng tên lửa đắt tiền để hạ drone giá rẻ chưa hẳn đã là “thua thiệt” nếu mục tiêu cần bảo vệ có giá trị cao gấp nhiều lần. Một tàu chiến có thể trị giá hàng trăm triệu đến hàng tỷ USD, chưa kể nhiệm vụ mà nó đang thực hiện và giá trị của tuyến hàng hải cần bảo vệ. Nếu không đánh chặn, mức thiệt hại sẽ lớn hơn rất nhiều.

Cũng cần nhìn nhận rằng, drone không nhất thiết phải tiêu diệt mục tiêu trong mọi lần xuất kích. Chỉ cần buộc đối phương phải phân tán lực lượng, che giấu khí tài, duy trì mạng lưới cảnh giới hoặc sử dụng phương tiện đánh chặn đắt tiền, nó cũng đủ tạo thêm chi phí cho toàn bộ hệ thống phòng thủ.

Bởi vậy, mối đe dọa của drone giá rẻ không chỉ nằm ở khả năng phá hủy một mục tiêu. Nó còn nằm ở việc buộc đối phương phải chi tiền để luôn sẵn sàng chống lại nó.

UAV Geran của Nga. Ảnh UA.NEWS

Nỗi lo mang tên “bầy đàn”

Nếu một chiếc drone đơn lẻ chưa đủ sức làm thay đổi cục diện, thì sự tấn công cùng lúc của hàng trăm hay hàng nghìn chiếc lại hoàn toàn khác. Lợi thế lớn nhất của UAV giá rẻ không nằm ở khả năng sống sót của từng chiếc, mà ở việc chúng có thể được sản xuất, bổ sung và sử dụng với quy mô rất lớn.

Việc mất một vài chiếc drone không phải là vấn đề quá nghiêm trọng. Một số UAV có thể bị gây nhiễu, mất liên kết, bị phá hủy bởi phòng không hoặc đơn giản là không tìm thấy mục tiêu. Trong một cuộc tấn công bầy đàn với sự tham gia của hàng loạt drone, chỉ cần một vài chiếc xuyên thủng được lớp phòng thủ cũng có thể tạo ra sự thay đổi lớn trên chiến trường.

Theo TASS, trong 9 tháng đầu năm 2025, Nga đã triển khai hơn 34.000 UAV tấn công và loại mồi nhử vào Ukraine, tăng gấp gần 9 lần so với cùng kỳ năm 2024. Những đợt tấn công với hàng trăm chiếc mỗi đêm không chỉ gây tổn thất về cơ sở hạ tầng mà còn làm suy giảm tinh thần lực lượng phòng thủ và dân thường Ukraine.

Ưu thế nổi bật của UAV Geran Nga nằm ở khả năng bay tầm thấp (50-100m), giúp giảm tín hiệu radar nhờ hiệu ứng Doppler, khiến các hệ thống phát hiện khó khăn hơn. Khi hoạt động đơn lẻ, chúng có thể bị bắn hạ dễ dàng bởi pháo Gepard Đức hay UAV FPV Ukraine nhưng khi hàng trăm chiếc cùng lúc tấn công từ nhiều hướng, đối phương buộc phải tiêu hao đạn dược đắt đỏ.

Với một vũ khí đắt tiền, tổn thất của từng đơn vị đều đáng kể và việc thay thế thường mất nhiều thời gian. Với UAV giá rẻ, khả năng tái tạo sức mạnh có thể quan trọng hơn khả năng bảo toàn từng phương tiện. Từ đây, chiến trường xuất hiện một cuộc cạnh tranh mới: Bên tấn công tìm cách sản xuất và triển khai UAV nhanh hơn tốc độ phòng thủ, trong khi bên phòng thủ tìm cách hạ chi phí mỗi lần đối phó và tăng khả năng xử lý số lượng lớn mục tiêu.

Nhiều nguyên tắc buộc phải thay đổi

Drone đang buộc ngành công nghiệp quốc phòng thay đổi nguyên tắc tồn tại lâu nay: Không nhất thiết phải chế tạo một hệ thống thật đắt và hoàn hảo, mà phải tạo ra thứ giá rẻ, có thể sản xuất nhanh, đủ tốt và liên tục được cải tiến. Quá trình từ thiết kế, thử nghiệm đến đưa một sản phẩm như vậy ra chiến trường phải được rút ngắn hơn so với vũ khí truyền thống.

Trả lời phóng viên VTC News, chuyên gia Peter. W. Singer miêu tả sự khập khiễng này qua một hình ảnh so sánh: “Các tập đoàn quốc phòng lớn không quen sản xuất các sản phẩm giá rẻ với quy mô lớn. Hãy tưởng tượng họ giống như những hãng xe rất giỏi chế tạo siêu xe F1 vì đó là điều quân đội từng muốn nhưng giờ đây chiến tranh lại đòi hỏi họ phải sản xuất xe tay ga”.

Trên thực tế, drone giá rẻ không dễ dàng áp đảo mọi hệ thống quân sự. UAV cỡ nhỏ vẫn bị giới hạn bởi tầm hoạt động, tải trọng, thời gian bay,... Drone cũng không thể làm thay tên lửa hành trình hay máy bay chiến đấu. Khi đối phương gây nhiễu tín hiệu, làm gián đoạn định vị hoặc phát hiện sớm, hiệu quả của những hệ thống giá rẻ cũng có thể giảm mạnh.

Dù vậy, drone thực sự khiến nhiều nền quốc phòng phải thay đổi tư duy ứng chiến. Thay vì tiếp tục sử dụng tên lửa đắt tiền cho mọi mục tiêu, nhiều nơi tập trung phát triển UAV đánh chặn, pháo phòng không tự động, vũ khí năng lượng định hướng và các hệ thống tác chiến điện tử.

Từ những chiếc drone đơn lẻ ban đầu, chiến trường dần hướng tới những đội hình drone đông đảo hoạt động cùng lúc, phối hợp trinh sát, gây nhiễu, tấn công và đánh chặn. Cách con người quan sát, phòng thủ và tiến hành chiến tranh cũng dần thay đổi và chiến tranh giống như những bộ phim khoa học viễn tưởng.