Dự án Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ: Thống nhất đầu mối, thúc đẩy thương mại hóa tài sản trí tuệ

Thống nhất mô hình quản lý quyền sở hữu trí tuệ

Một trong những nội dung chính của dự thảo Luật là kiện toàn mô hình quản lý nhằm bảo đảm thống nhất, hiệu lực, hiệu quả của hệ thống sở hữu trí tuệ trong bối cảnh đẩy mạnh hoàn thiện thể chế, tinh gọn tổ chức bộ máy và phát triển khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo theo chủ trương của Đảng, Nhà nước.

Ủy ban Thường vụ Quốc hội cho ý kiến về dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Ảnh: Phạm Thắng

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh cho biết, dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Điều 11 của Luật hiện hành theo hướng chuyển trách nhiệm quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ.

Tờ trình dự án Luật nêu rõ, theo khoản 2, Điều 11 của Luật Sở hữu trí tuệ, Bộ Khoa học và Công nghệ chịu trách nhiệm trước Chính phủ về chủ trì, phối hợp với các bộ, ngành thực hiện quản lý nhà nước về sở hữu trí tuệ và trực tiếp quản lý nhà nước về quyền sở hữu công nghiệp; Bộ Nông nghiệp và Môi trường thực hiện quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng. Việc phân công này về cơ bản phù hợp với điều kiện tại thời điểm ban hành Luật. Tuy nhiên, trong bối cảnh phát triển mới, mô hình quản lý này chưa phát huy được tiềm năng của việc bảo hộ giống cây trồng đối với việc phát triển ngành nông nghiệp cũng như yêu cầu phát triển nông nghiệp công nghệ cao. Hoạt động bảo hộ giống cây trồng chưa gắn kết chặt chẽ với hệ sinh thái khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển giao công nghệ và thương mại hóa tài sản trí tuệ. Việc chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng sang Bộ Khoa học và Công nghệ là cần thiết nhằm bảo đảm tính thống nhất, hiệu lực, hiệu quả của hệ thống sở hữu trí tuệ trong bối cảnh tinh gọn bộ máy và thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo.

Lý giải cụ thể hơn cho việc chuyển chức năng quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng sang Bộ Khoa học và Công nghệ, Tờ trình dự án Luật nêu, quyền đối với giống cây trồng có bản chất gần với sáng chế trong lĩnh vực công nghệ sinh học và nông nghiệp công nghệ cao. Cơ chế xác lập, thẩm định, cấp văn bằng, chuyển giao và bảo vệ quyền khá tương đồng; các tiêu chí bảo hộ (tính mới, khác biệt, đồng nhất, ổn định) mang tính kỹ thuật tương tự tính mới, tính sáng tạo và khả năng áp dụng đối với sáng chế. Bên cạnh đó, tên giống cây trồng không được bảo hộ dưới dạng nhãn hiệu (khi thẩm định đơn đăng ký nhãn hiệu, cơ quan quản lý nhà nước về quyền sở hữu công nghiệp phải tra cứu dữ liệu về tên giống cây trồng để từ chối bảo hộ nhãn hiệu). Việc quản lý tập trung giúp loại bỏ triệt để xung đột giữa bảo hộ nhãn hiệu và bảo hộ tên giống cây trồng trong quá trình xác lập quyền đối với nhãn hiệu.

Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh trình bày Tờ trình dự án Luật. Ảnh: Phạm Thắng

Mặt khác, hiện hai Bộ Khoa học và Công nghệ và Bộ Nông nghiệp và Môi trường cùng quản lý hai nhóm quyền sở hữu trí tuệ có độ liên quan cao, dễ dẫn đến phân tán và giảm hiệu quả. Kinh nghiệm của một số quốc gia (như New Zealand, Australia) cũng cho thấy việc gắn bảo hộ giống cây trồng với cơ quan quản lý sở hữu trí tuệ. Công ước UPOV cũng không bắt buộc chức năng này phải thuộc bộ nông nghiệp. Do đó, việc hợp nhất về một đầu mối nâng cao hiệu lực thực thi và thống nhất chính sách phát triển tài sản trí tuệ.

Bên cạnh đó, Tờ trình dự án Luật cũng nêu, dù quy mô không lớn nhưng hoạt động quản lý nhà nước về giống cây trồng cũng phải bao gồm đầy đủ các nội dung quản lý nhà nước như xây dựng cơ chế, chính sách, xác lập quyền, hợp tác quốc tế, thanh tra, kiểm tra, đào tạo... Việc chuyển hoạt động này sang Bộ Khoa học và Công nghệ cho phép sử dụng chung nguồn lực sẵn có để thực hiện đồng bộ các nội dung quản lý nhà nước như trên cũng như hạ tầng số, cơ sở dữ liệu sở hữu trí tuệ..., góp phần tinh giản bộ máy, đơn giản hóa thủ tục và thúc đẩy chuyển đổi số. Đối với người dân và doanh nghiệp, khi chỉ cần liên hệ một cơ quan để thực hiện các thủ tục liên quan đến cả hai lĩnh vực quyền sở hữu công nghiệp và quyền đối với giống cây trồng sẽ giúp xác lập và bảo vệ quyền trở nên thuận tiện, đơn giản hơn.

Ngoài ra, dự thảo đã bãi bỏ thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và chuyển nhượng Bằng bảo hộ giống cây trồng; bãi bỏ các điều kiện kinh doanh dịch vụ giám định sở hữu trí tuệ (tiêu chuẩn nghề nghiệp, thẻ giám định viên, công nhận tổ chức giám định); chuyển sang cơ chế quản lý bằng nghĩa vụ thông báo bằng văn bản thông tin tổ chức, cá nhân cho cơ quan nhà nước để công khai trên cổng thông tin điện tử.

Các Ủy viên Ủy ban Thường vụ Quốc hội cơ bản thống nhất với quan điểm của cơ quan chủ trì thẩm tra về nội dung này, theo đó, tán thành việc chuyển trách nhiệm quản lý nhà nước về quyền đối với giống cây trồng từ Bộ Nông nghiệp và Môi trường sang Bộ Khoa học và Công nghệ nhằm tinh gọn đầu mối, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý.

Quang cảnh phiên họp. Ảnh: Phạm Thắng

Cơ quan chủ trì thẩm tra đề nghị Chính phủ chỉ đạo chặt chẽ việc chuyển giao chức năng, nhiệm vụ, hồ sơ, cơ sở dữ liệu và nguồn nhân lực giữa hai Bộ, bảo đảm việc chuyển giao được thực hiện thống nhất, liên tục, không làm gián đoạn công việc, không làm mất hoặc phân tán năng lực chuyên môn hiện có. Trường hợp cần thiết, đề nghị sửa đổi quy định tại khoản 4 Điều 13 của Luật Trồng trọt về việc cấp Quyết định công nhận lưu hành giống cây trồng đồng thời với việc cấp Bằng bảo hộ giống cây trồng để bảo đảm việc áp dụng rõ ràng, thống nhất bởi nội dung này sẽ do 2 cơ quan thực hiện.

Tránh để thể chế đi sau công nghệ và thực tiễn

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị cần đặt sửa đổi Luật Sở hữu trí tuệ lần này trong bối cảnh yêu cầu về hoàn thiện thể chế sở hữu trí tuệ phục vụ mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo. Báo cáo thẩm tra của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đã chỉ ra khá rõ những vấn đề pháp luật hiện hành chưa theo kịp: từ thương mại hóa tài sản trí tuệ, bảo vệ và thực thi quyền sở hữu trí tuệ trên không gian mạng đến các vấn đề mới phát sinh như AI. Mặt khác, thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu sửa đổi Luật nhằm thích ứng với sự phát triển của dữ liệu lớn, tài sản số và công nghệ sinh học, bán dẫn, nền tảng số và phát triển thị trường quyền sở hữu trí tuệ.

Đặt vấn đề này, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cũng cho rằng, phạm vi sửa đổi Luật lần này mới chủ yếu tập trung vào ba nội dung: cắt giảm thủ tục hành chính, điều kiện đầu tư kinh doanh và kiện toàn mô hình quản lý nhà nước. Theo Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên, không nhất thiết phải giải quyết ngay tất cả những vấn đề mới và phức tạp mà thực tiễn đặt ra, nhất là khi Luật Sở hữu trí tuệ được định hướng tiếp tục sửa đổi toàn diện. Tuy nhiên, đối với những vấn đề đã chín, thực tiễn đã rõ thì cần được thể chế hóa một cách kịp thời. Những vấn đề mới còn biến động nhanh thì luật ít nhất cần xác lập được định hướng và nguyên tắc chính sách để dẫn dắt quá trình phát triển, tránh để thể chế đi sau công nghệ và thực tiễn.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên phát biểu tại phiên họp. Ảnh: Phạm Thắng

Với quan điểm đó, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên đề nghị cần tiếp tục nghiên cứu thể chế hóa quy định sở hữu trí tuệ theo hướng chuyển tư duy quản lý từ bảo hộ quyền sang kiến tạo và khai thác nguồn lực sở hữu trí tuệ. Sở hữu trí tuệ không chỉ là đối tượng cần được xác lập và bảo vệ mà phải được nhìn nhận là một cấu phần của thể chế phát triển, để tri thức, kết quả nghiên cứu và sáng tạo có thể được xác lập thành tài sản giao dịch, đầu tư và thương mại hóa; tài sản trí tuệ có thể được chuyển hóa thành năng lực công nghệ, năng lực cạnh tranh và nguồn lực phát triển kinh tế đất nước, Phó Chủ tịch Quốc hội nhấn mạnh.

Với cách tiếp cận nhất quán trong sửa đổi Luật lần này coi sở hữu trí tuệ là tài sản, chuyển mạnh từ xác lập bảo hộ quyền sang tài sản hóa, thương mại hóa quyền sở hữu trí tuệ, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cũng cho rằng, dự thảo Luật cần tiếp tục cụ thể hóa tư duy đó ở khoản 2 và khoản 3 của Điều 1; sửa đổi các quy định liên quan đến Điều 97 của Luật hiện hành theo hướng: bỏ thủ tục đăng ký hợp đồng chuyển nhượng quyền sở hữu công nghiệp và chuyển sang ghi nhận thay đổi chủ sở hữu trên văn bằng bảo hộ; khoản 5, Điều 1 sửa đổi Điều 148 của Luật hiện hành theo hướng: hợp đồng sử dụng đối tượng sở hữu công nghiệp về nguyên tắc có hiệu lực theo thoả thuận của các bên.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cho rằng, hướng sửa đổi này phù hợp và góp phần giảm thủ tục hành chính, tôn trọng quyền tự định đoạt của các chủ thể trong giao dịch tài sản trí tuệ. Tuy nhiên, cần rà soát dự thảo Luật để bảo đảm theo hướng quản lý toàn bộ vòng đời của tài sản trí tuệ: từ xác lập quyền, định giá giao dịch, chuyển giao đến khai thác và thực thi quyền. Có như vậy mới tháo gỡ đồng bộ các rào cản pháp lý đang hạn chế khả năng đưa quyền sở hữu trí tuệ vào lưu thông, khai thác các giá trị trên thị trường.

Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Hồng Diên cũng đề nghị, rà soát dự thảo Luật sửa để bảo đảm nhất quán trong cơ chế lưu thông các loại quyền sở hữu trí tuệ. Cùng với đó, cần tiếp tục nghiên cứu đơn giản hóa thủ tục, bảo đảm tính thống nhất của hệ thống pháp luật, giảm chi phí giao dịch và tạo thuận lợi cho việc khai thác và thương mại hóa tài sản trí tuệ.