Du lịch cộng đồng: Tái định nghĩa giá trị của những hành trình

Ảnh: Bộ Khoa học và Công nghệ

Tại Việt Nam, sự quan tâm ngày càng lớn đối với du lịch có trách nhiệm đang mở ra cơ hội cho các mô hình du lịch tình nguyện và du lịch tạo tác động xã hội, nơi trải nghiệm của du khách được kết nối trực tiếp với lợi ích của môi trường và cộng đồng địa phương.

Một chuyến du lịch thành công thường được đong đếm bằng cảnh quan đẹp, dịch vụ tốt và những trải nghiệm cá nhân mang về. Tuy nhiên, các khảo sát gần đây chỉ ra sự dịch chuyển đáng chú ý trong tư duy của công chúng: Người đi du lịch bắt đầu quan tâm nhiều hơn đến giá trị mà hành trình của họ để lại cho điểm đến.

GIÁ TRỊ CỦA CHUYẾN ĐI KHÔNG CHỈ NẰM Ở TRẢI NGHIỆM MANG VỀ

Báo cáo Du lịch & Bền vững 2025 của Booking.com trên 32.000 du khách tại 34 quốc gia cho thấy: 69% mong muốn điểm đến trở nên tốt hơn sau chuyến đi, 73% kỳ vọng khoản chi tiêu của mình mang lại lợi ích trực tiếp cho cộng đồng địa phương và 77% tìm kiếm trải nghiệm văn hóa bản địa chân thực.

Tại Việt Nam, xu hướng này cũng được thể hiện qua những con số cụ thể. Báo cáo Du lịch và Bền vững 2026 của Booking.com ghi nhận 85% du khách Việt coi du lịch bền vững là ưu tiên hàng đầu, đồng thời 85% mong muốn chuyến đi tạo tác động tích cực. Bên cạnh đó, 54% du khách có ý định giảm rác thải trong hành trình và 38% chủ động ưu tiên sử dụng dịch vụ của các doanh nghiệp nhỏ tại địa phương.

Trải nghiệm du lịch xanh đang trở thành lựa chọn quen thuộc của đông đảo du khách. Ảnh: Saigontourist Travel

Trong bối cảnh ấy, hai khái niệm đang nhận được sự quan tâm là du lịch tình nguyện (voluntourism) và du lịch tạo tác động xã hội (impact travel).

Du lịch tình nguyện thường kết hợp hành trình khám phá với những hoạt động đóng góp trực tiếp như trồng cây, thu gom rác, hỗ trợ giáo dục hoặc tham gia các chương trình bảo tồn.

Trong khi đó, du lịch tạo tác động xã hội có phạm vi rộng hơn: du khách có thể đóng góp cho địa phương thông qua việc sử dụng dịch vụ của doanh nghiệp xã hội, lựa chọn hướng dẫn viên bản địa, lưu trú tại homestay cộng đồng hay tham gia những trải nghiệm hỗ trợ sinh kế của người dân. Điểm chung của các mô hình này là đưa lợi ích dành cho môi trường và cộng đồng trở thành một phần trong giá trị của chuyến đi.

Thực tế, nhu cầu du lịch có trách nhiệm này đang thúc đẩy doanh nghiệp tìm kiếm những cách thức mới để kết hợp hoạt động kinh doanh với đóng góp cho môi trường và cộng đồng.

Điển hình cho mô hình này là chương trình “Mua 1 tour - Góp 1 cây xanh - Có cây là có rừng” do Lữ hành Saigontourist triển khai từ năm 2024. Việc gắn mỗi lượt mua tour với một đóng góp cụ thể cho chương trình trồng cây cho thấy trách nhiệm xã hội (CSR) đang được đưa gần hơn vào hoạt động kinh doanh cốt lõi. Thay vì chỉ xuất hiện trong những chiến dịch độc lập, yếu tố môi trường trở thành một phần trong giá trị mà doanh nghiệp giới thiệu tới khách hàng.

Hoạt động trồng cây xanh được tích hợp vào các hành trình du lịch. Ảnh: Saigontourist Travel

NGƯỜI DÂN LÀM CHỦ CÂU CHUYỆN DU LỊCH CỦA CHÍNH MÌNH

Nếu các hoạt động trồng cây, thu gom rác giúp du khách trực tiếp tham gia bảo vệ điểm đến, du lịch cộng đồng lại mở rộng khái niệm tác động xã hội sang lĩnh vực sinh kế và giáo dục.

Câu chuyện của YESD (Youth Empowerment and Sustainable Development - Doanh nghiệp xã hội du lịch do ba người phụ nữ trẻ thành lập năm 2015) là minh chứng cho cách tiếp cận đầy tính nhân văn này tại các tỉnh miền núi phía Bắc.

YESD chọn cách đồng hành cùng bà con thông qua việc đào tạo kỹ năng làm hướng dẫn viên, tư vấn mô hình homestay và mời họ tham gia vào chính khâu thiết kế trải nghiệm. Từ chỗ chỉ đón khách thụ động, người dân vùng cao đã tự tin làm chủ dịch vụ, tự tay kể câu chuyện văn hóa của bản mình và tạo ra nguồn thu nhập bền vững.

Du lịch cộng đồng mở ra cơ hội phát triển sinh kế bền vững và tôn vinh giá trị văn hóa bản địa nơi vùng cao phía Bắc. Ảnh: yesd.org

Nhịp cầu kết nối ấy còn được củng cố bằng cam kết trích 10% lợi nhuận tour vào quỹ phát triển địa phương, giúp nâng cấp hạ tầng, cải thiện đời sống cho các hộ gia đình khó khăn. Tính giáo dục trong mỗi chuyến đi cũng được nhân rộng qua sự hợp tác với sinh viên Đại học Quốc gia Singapore (NUS - National University of Singapore), mang tới những lớp học tiếng Anh và dự án cải tạo trường học cho trẻ em vùng cao.

Bước tiến này tiếp tục ghi dấu ấn vào tháng 6/2026, khi Trung tâm Hỗ trợ Sáng kiến Phục vụ Cộng đồng (CSIP - Centre for Social Initiatives Promotion) chọn YESD làm đối tác đồng hành trong dự án TourisLab Vietnam tại Tuyên Quang. Chương trình tập trung tiếp sức cho phụ nữ và thanh niên dân tộc thiểu số nâng cao năng lực làm du lịch giai đoạn 2026 - 2027.

Bức tranh từ YESD cho thấy du lịch tạo tác động xã hội không nhất thiết phải bắt đầu từ những hoạt động thiện nguyện riêng lẻ. Khi người dân được tham gia vào quá trình thiết kế, vận hành và hưởng lợi từ sản phẩm, bản thân hoạt động du lịch đã có thể trở thành nguồn lực hỗ trợ giáo dục, tạo việc làm và duy trì giá trị văn hóa bản địa.

Ở nhiều địa phương miền núi, du lịch cũng đang mở ra hướng phát triển kinh tế dựa trên những giá trị vốn có của bản làng. Tại tỉnh Lai Châu, bản du lịch cộng đồng Sin Suối Hồ đã phát triển du lịch cộng đồng (từ năm 2015) và duy trì sức hút từ cảnh quan vùng cao, những vườn địa lan, ẩm thực và đời sống văn hóa của đồng bào H’Mông.

Lớp học tiếng anh được hợp tác giữa YESD và sinh viên NUS. Ảnh: YESD Social Enterprise

Năm 2025, Sin Suối Hồ được trao Giải thưởng Du lịch Việt Nam cho hạng mục “Điểm du lịch cộng đồng tốt nhất”. Theo Trưởng bản Vàng A Chỉnh, bản đón khoảng 20.000 lượt khách mỗi năm, doanh thu đạt hàng tỷ đồng. Nguồn thu từ du lịch giúp người dân có thêm sinh kế, chăm lo việc học hành của con em, đồng thời góp phần giữ gìn đường bản sạch đẹp và môi trường sống.

Tương tự, tại làng Lò - làng chài cổ 400 năm tuổi ở tỉnh Đắk Lắk, thay vì chỉ khai thác cảnh quan hay ẩm thực, các sản phẩm trải nghiệm hướng du khách đến gần hơn với nghề biển truyền thống, như đan lưới hay làm mắm. Làng Lò đã được Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam lựa chọn là một đại diện tham gia tranh giải “Làng Du lịch tốt nhất thế giới” năm 2026 của UN Tourism.

Những mô hình trên là minh chứng cho thấy tài nguyên để phát triển du lịch không nhất thiết phải đến từ các khoản đầu tư lớn. Cảnh quan được bảo vệ, văn hóa được duy trì thực hành và cộng đồng biết tổ chức các giá trị sẵn có thành trải nghiệm có trách nhiệm, là đủ để thu hút du khách. Khi đó, hành trình khám phá cũng mở rộng thành cơ hội tìm hiểu sâu hơn về đời sống địa phương và đóng góp cho cộng đồng thông qua chính lựa chọn tiêu dùng của mỗi người.