Dữ liệu, sản phẩm số và AI mở rộng không gian phát triển của báo chí

Dữ liệu phải trở thành tài sản có thể khai thác

Theo ông Lê Phan Anh, dữ liệu vốn đã là một loại tài sản, nhưng trong bối cảnh hiện nay cần nhìn nhận dữ liệu như một tài sản số có khả năng tái sử dụng và tạo ra giá trị. AI khó phát huy hiệu quả nếu không có dữ liệu làm đầu vào; chất lượng dữ liệu cũng ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sản phẩm đầu ra.

Thực tế, dữ liệu tại nhiều tòa soạn vẫn phân tán ở nhiều nơi, chưa được quản lý tập trung và chuẩn hóa đầy đủ. Dữ liệu số, tài liệu thô, văn bản và tư liệu vật lý còn tồn tại song song, khiến việc tìm kiếm, kết nối và khai thác chưa thuận lợi. Vì vậy, muốn ứng dụng AI hiệu quả, các cơ quan báo chí trước hết phải tổ chức dữ liệu thành hệ thống, xây dựng phương pháp quản lý phù hợp.

Dữ liệu được số hóa, kết nối và khai thác bằng trí tuệ nhân tạo, mở ra những phương thức mới trong sản xuất, quản lý và phát triển nội dung báo chí.

Một ví dụ tại Báo Nhân Dân là việc số hóa kho báo in và tư liệu lưu trữ. Với công nghệ nhận dạng ký tự quang học (OCR), nội dung trong các tệp PDF có thể được chuyển đổi thành văn bản có khả năng tìm kiếm, giúp việc tra cứu, đối chiếu và tái sử dụng thông tin thuận tiện hơn. “Nguồn tư liệu tích lũy qua nhiều năm nhờ đó không chỉ phục vụ lưu trữ, mà còn có thể trở thành đầu vào cho báo chí dữ liệu, phân tích xu hướng và phát triển sản phẩm mới”, ông Phan Anh cho biết.

Tuy nhiên, theo ông số hóa không đồng nghĩa với việc dữ liệu đã sẵn sàng để AI khai thác. Dữ liệu cần được phân loại, chuẩn hóa, cập nhật và quản lý theo những nguyên tắc thống nhất. Nếu đầu vào thiếu chính xác, phân tán hoặc không rõ nguồn gốc, công nghệ khó tạo ra kết quả đáng tin cậy.

Từ sản xuất tác phẩm đến xây dựng hệ sinh thái thông tin

Nếu dữ liệu tạo nền tảng, sản phẩm số là một hướng quan trọng để báo chí mở rộng không gian tiếp cận công chúng và phát triển giá trị nội dung. Ông Lê Phan Anh nhấn mạnh, báo chí cần chuyển từ mô hình chủ yếu sản xuất từng bài viết, tác phẩm sang xây dựng hệ sinh thái thông tin.

Trước đây, hoạt động xuất bản thường tập trung vào báo in và website. Hiện nay, nội dung còn được phân phối qua nhiều nền tảng, trong đó có Facebook, YouTube và các kênh truyền thông số khác. Điều này đòi hỏi tòa soạn không chỉ sản xuất nội dung, mà còn phải tổ chức, phát triển và chuyển tải nội dung theo những phương thức phù hợp với từng nền tảng và nhóm công chúng.

Đa dạng hóa sản phẩm và nền tảng phân phối giúp báo chí mở rộng khả năng tiếp cận công chúng, đáp ứng nhu cầu thông tin trong môi trường truyền thông số.

“Sự thay đổi cũng đặt độc giả vào vị trí trung tâm”, ông Phan Anh nói. Thay vì chủ yếu cung cấp nội dung đại trà, các cơ quan báo chí cần từng bước phân tích hành vi, thói quen và nhu cầu của các nhóm công chúng để phát triển nội dung phù hợp hơn. Dữ liệu và công cụ phân tích giúp tòa soạn nhận diện xu hướng, hiểu độc giả và hướng tới cá nhân hóa trải nghiệm tiếp nhận thông tin.

Đây là lĩnh vực AI có thể phát huy vai trò rõ nét. Theo ông Phan Anh, công nghệ có thể tham gia xuyên suốt nhiều khâu, từ phát hiện đề tài, xử lý thông tin, hỗ trợ sản xuất và biên tập đến phân tích dữ liệu, cá nhân hóa nội dung.

Tuy nhiên, giá trị của AI không chỉ nằm ở việc tăng tốc độ tác nghiệp. Khi được kết nối với dữ liệu và hệ thống sản phẩm số, công nghệ còn có thể hỗ trợ tòa soạn đổi mới phương thức vận hành và phát triển kinh tế báo chí.

Tại Báo Nhân Dân, theo ông Lê Phan Anh, mô hình quản trị tòa soạn đang được xây dựng theo hướng bao quát các lĩnh vực sản xuất, xuất bản, quản lý nhân lực và kinh tế báo chí. Chẳng hạn, trong quản lý hợp đồng quảng cáo, hệ thống có thể theo dõi thời hạn, nhắc những công việc cần thực hiện và cảnh báo các nội dung cần lưu ý. AI cũng có thể hỗ trợ tổng hợp số liệu thu, chi, cung cấp thông tin phục vụ công tác kế hoạch và tài chính.

Ông Phan Anh cho rằng mục tiêu cuối cùng của việc ứng dụng công nghệ không chỉ là đổi mới phương thức làm báo, mà còn phải tạo ra giá trị gia tăng, mở rộng nguồn thu để tái đầu tư, nuôi dưỡng cộng đồng độc giả và bảo đảm nguồn lực cho cơ quan báo chí tiếp tục phát triển.

Làm chủ AI, bảo đảm an toàn dữ liệu

Để AI trở thành năng lực thực sự của tòa soạn, yêu cầu đặt ra không chỉ là ứng dụng công nghệ mà còn phải kiểm soát được dữ liệu, quy trình và chất lượng đầu ra.

Theo ông Lê Phan Anh, tại Báo Nhân Dân, việc sử dụng AI để sáng tạo tác phẩm báo chí hiện bị nghiêm cấm; AI chỉ được sử dụng như công cụ hỗ trợ theo các nguyên tắc của cơ quan. Nội dung do AI hỗ trợ tạo ra vẫn phải được con người kiểm tra, bảo đảm tính chính xác trước khi sử dụng.

Một vấn đề khác là an toàn dữ liệu. Việc đưa dữ liệu nội bộ lên các nền tảng AI bên ngoài hoặc lưu trữ trên đám mây mà không có cơ chế kiểm soát phù hợp có thể khiến thông tin vượt khỏi phạm vi quản lý của cơ quan báo chí. Báo Nhân Dân đã xây dựng kho tri thức nội bộ và phát triển một mô-đun AI quy mô nhỏ đang trong quá trình thử nghiệm. Hướng tiếp cận này nhằm tăng độ tin cậy của dữ liệu đầu vào, hạn chế nguy cơ lộ lọt thông tin và giảm tình trạng AI tạo ra nội dung thiếu căn cứ.

“Cho đến thời điểm bây giờ, công nghệ và báo chí có vai trò cộng sinh, không thể thiếu được trong các tòa soạn”, ông Lê Phan Anh nhấn mạnh.

Từ dữ liệu đến sản phẩm số và AI, không gian phát triển mới của báo chí đòi hỏi sự thay đổi đồng bộ trong cách tổ chức nguồn lực, vận hành tòa soạn và tiếp cận công chúng. Cơ hội không chỉ nằm ở việc ứng dụng thêm công nghệ, mà ở khả năng kết nối các yếu tố này thành một hệ thống tạo ra giá trị. Khi dữ liệu được tổ chức tốt, sản phẩm số đáp ứng nhu cầu độc giả và AI được sử dụng có kiểm soát, công nghệ mới thực sự trở thành động lực nâng cao năng lực và mở rộng dư địa phát triển của báo chí.