Đưa infographic vào dạy học Ngữ văn, giúp học sinh kiến tạo tri thức

Một giờ học Ngữ văn của học sinh Trường Phổ thông iSchool Long Xuyên.

Trong bối cảnh chuyển đổi số giáo dục, infographic không chỉ giúp bài học Ngữ văn trở nên trực quan, sinh động hơn mà còn khiến học sinh chủ động phân tích, lựa chọn và sắp xếp thông tin. Đặc biệt, với văn bản thông tin, việc thiết kế infographic có thể giúp học sinh chuyển từ tiếp nhận nội dung sang kiến tạo tri thức, đồng thời rèn tư duy phản biện và năng lực số.

Từ đọc hiểu đến chủ động kiến tạo tri thức

Trong quá trình giảng dạy Ngữ văn, luôn quan tâm đến việc làm thế nào để học sinh không chỉ đọc và ghi nhớ nội dung văn bản mà còn có khả năng phân tích, đánh giá và trình bày lại những điều đã đọc bằng cách hiểu của chính mình.

Thực tế cho thấy, học sinh có thể xác định thông tin và trả lời câu hỏi trong sách giáo khoa (SGK) nhưng vẫn lúng túng khi lựa chọn dữ kiện, nhận diện mối quan hệ và khái quát nội dung. Điều này càng rõ ở văn bản thông tin, khi các em phải hiểu cách tác giả tổ chức dữ liệu, sử dụng chi tiết và kết hợp ngôn ngữ với hình ảnh.

Từ thực tế giảng dạy tại Trường Phổ thông iSchool Long Xuyên, giáo viên nhận thấy infographic có thể trở thành một phương tiện hỗ trợ hiệu quả cho quá trình này. Thay vì tiếp nhận những nội dung đã được giáo viên hệ thống hóa, học sinh được đặt vào vị trí người trực tiếp đọc, phân tích, lựa chọn và chuyển hóa thông tin thành một sản phẩm có mục đích giao tiếp rõ ràng.

Chẳng hạn, ở Bài 8: Cấu trúc của văn bản thông tin, SGK Ngữ văn 11, bộ Kết nối tri thức với cuộc sống (tập hai), với văn bản “Pa-ra-lim-pích (Paralympic): Một lịch sử chữa lành những vết thương” của tác giả Huy Đăng, tôi có thể giao nhiệm vụ thiết kế infographic giới thiệu quá trình hình thành, phát triển và ý nghĩa của Paralympic.

Sản phẩm infographic của học sinh Trường Phổ thông iSchool Long Xuyên.

Để hoàn thành nhiệm vụ, học sinh phải đọc kỹ văn bản, xác định những mốc thời gian và sự kiện quan trọng, phân tích mối quan hệ giữa các dữ kiện rồi chọn cách trình bày phù hợp. Các em có thể xây dựng trục thời gian về quá trình phát triển của Paralympic, đồng thời chọn những thông tin tiêu biểu để làm nổi bật thông điệp về nghị lực, sự hòa nhập và cơ hội bình đẳng.

Tuy nhiên, nếu chỉ sắp xếp các mốc thời gian rồi bổ sung hình ảnh, sản phẩm mới dừng ở việc tái hiện thông tin. Vì vậy, tôi thường đặt thêm những câu hỏi như: Vì sao chọn những sự kiện này? Các sự kiện có mối liên hệ như thế nào? Cách tác giả sắp xếp thông tin giúp người đọc hiểu vấn đề ra sao? Thông điệp nào cần được nhấn mạnh?

Chính quá trình trả lời những câu hỏi đó mới tạo nên giá trị của hoạt động. Học sinh không đơn thuần “vẽ lại” văn bản mà phải suy nghĩ về văn bản, từ đó hình thành cách hiểu và cách trình bày của riêng mình.

Công nghệ không thay thế năng lực đọc hiểu

Một ví dụ khác là văn bản “Nữ phóng viên đầu tiên” của tác giả Trần Nhật Vy. Học sinh có thể thiết kế infographic giới thiệu những dấu mốc trong cuộc đời, hoạt động báo chí và đóng góp của Manh Manh nữ sĩ Nguyễn Thị Kiêm đối với đời sống văn hóa, xã hội Việt Nam đầu thế kỷ XX.

Thay vì yêu cầu học sinh ghi nhớ hàng loạt sự kiện, tôi định hướng các em tìm hiểu mối quan hệ giữa cuộc đời nhân vật với bối cảnh xã hội đương thời; từ đó xác định vì sao những thông tin ấy được tác giả lựa chọn và cách chúng góp phần làm nổi bật nhân vật.

Sản phẩm infographic về Manh Manh nữ sĩ Nguyễn Thị Kiêm của các em học sinh.

Một infographic có chất lượng không đơn thuần là bản tóm tắt được trang trí bằng hình ảnh. Sản phẩm cần cho thấy học sinh đã hiểu nội dung, cấu trúc và thông điệp của văn bản. Khi trình bày sản phẩm trước lớp, giải thích lý do lựa chọn thông tin và trả lời câu hỏi của bạn học, các em còn có cơ hội kết nối đọc với viết, nói và nghe.

Đây cũng là cách tổ chức hoạt động học tập phù hợp với định hướng phát triển phẩm chất, năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018.

Tuy nhiên, cần tránh để công nghệ làm lu mờ mục tiêu dạy học Ngữ văn. Những nền tảng như Canva hay PowerPoint giúp học sinh dễ dàng tạo ra sản phẩm có bố cục đẹp, màu sắc hài hòa, hình ảnh sinh động. Nhưng một infographic đẹp mắt không đồng nghĩa với việc học sinh có năng lực đọc hiểu tốt.

Nếu giáo viên quá chú trọng sản phẩm cuối cùng, hoạt động học tập có thể trở thành một cuộc thi thiết kế; trong đó những học sinh thành thạo công nghệ có lợi thế hơn các bạn có khả năng phân tích văn bản nhưng còn hạn chế về kỹ năng sử dụng phần mềm.

Vì vậy, khi tổ chức hoạt động thiết kế infographic, ưu tiên đánh giá độ chính xác của thông tin, khả năng xác định nội dung trọng tâm, cách thiết lập mối quan hệ giữa các dữ kiện và hiệu quả kết hợp giữa ngôn ngữ với hình ảnh. Học sinh cũng cần giải thích được những lựa chọn của mình, đối chiếu sản phẩm với văn bản gốc và điều chỉnh những nội dung chưa phù hợp.

Đổi mới để người học thực sự tiến bộ

Việc thiết kế infographic giúp học sinh rèn năng lực số qua việc tìm kiếm, lựa chọn, kiểm chứng thông tin, xác định nguồn dữ liệu, sử dụng hình ảnh và tôn trọng bản quyền. Chẳng hạn, khi giới thiệu một di tích hoặc nét văn hóa An Giang, các em phải đối chiếu nguồn, kiểm tra dữ kiện và lựa chọn cách trình bày phù hợp.

Các em học sinh sôi nổi trong giờ học Ngữ văn.

Trong bối cảnh trí tuệ nhân tạo (AI) ngày càng phổ biến, học sinh có thể sử dụng công nghệ để gợi ý bố cục, hình thức trình bày, nhưng các em vẫn phải trực tiếp đọc, phân tích và đánh giá văn bản. Một infographic được thiết kế chuyên nghiệp nhưng người thực hiện không thể giải thích vì sao mình lựa chọn thông tin đó sẽ khó phản ánh đúng năng lực đọc hiểu.

Từ thực tế giảng dạy, infographic không phải là phương pháp phù hợp với mọi nội dung Ngữ văn. Công cụ này phát huy hiệu quả hơn với các văn bản thông tin có nhiều dữ kiện, mốc thời gian hoặc cấu trúc rõ ràng. Với tác phẩm văn học giàu cảm xúc, hình tượng và tính đa nghĩa, giáo viên cần cân nhắc để việc trực quan hóa không làm giản lược giá trị tác phẩm.

Điều quan trọng không nằm ở số lượng infographic học sinh tạo ra, mà ở sự tiến bộ của các em trong cách đọc, suy nghĩ, phân tích và trình bày thông tin. Giáo viên cần chuyển trọng tâm từ yêu cầu hoàn thành sản phẩm sang tổ chức quá trình học tập. Infographic chỉ thực sự có giá trị giáo dục khi giúp học sinh chuyển từ đọc để ghi nhớ sang đọc để hiểu, biết đánh giá và chủ động kiến tạo tri thức.