Đưa sách đến gần hơn với công nhân

Khi đọc sách chưa phải lựa chọn ưu tiên

Mỗi ngày, khi những công nhân trong khu trọ lần lượt rời phòng để đến nơi làm việc, ông Hà Quang Kỉnh, chủ khu nhà trọ tại thôn Bầu, xã Thiên Lộc (Hà Nội), lại tất bật dọn dẹp không gian chung. Khu trọ có 25 phòng, với hơn 50 công nhân sinh sống, phần lớn làm việc tại Khu công nghiệp Bắc Thăng Long. Những căn phòng rộng 15-20m², dành cho 2-4 người hoặc các gia đình nhỏ, thường chỉ thực sự đông vui vào cuối ngày, khi công nhân trở về sau ca làm.

Thấu hiểu nhu cầu nghỉ ngơi, giải trí của người lao động sau giờ lao động vất vả, ông Kỉnh cố gắng tạo thêm nhiều tiện ích ngay tại khu trọ. Ngoài một chiếc bàn bi-a, năm 2023, với sự hỗ trợ của Liên đoàn Lao động huyện Đông Anh (cũ), Tủ sách Công đoàn được đưa về đây với hơn 50 đầu sách. Từ các tài liệu tuyên truyền, phổ biến pháp luật như Bộ luật Lao động, Luật Công đoàn, Luật Bảo hiểm xã hội đến báo chí Công đoàn, sách văn học, giải trí... tủ sách được kỳ vọng trở thành một không gian đọc nhỏ, giúp công nhân có thêm lựa chọn sau giờ làm.

Ông Hà Quang Kỉnh chia sẻ việc duy trì tủ sách gặp khó khi công nhân thường làm việc theo ca. Ảnh: Thảo Nguyên

Thời điểm mới thành lập, nhiều công nhân đánh giá việc có tủ sách tại khu trọ là thiết thực, bởi họ có thể mượn sách, báo để đọc ngay tại nơi ở. Tuy nhiên, sau vài năm, tủ sách dần vắng người tìm đến. Sách mới không được bổ sung, những cuốn sách cũ cũng ít được mở ra. Đến nay, trong tủ chỉ còn lác đác vài đầu sách.

Theo ông Hà Quang Kỉnh, việc duy trì tủ sách gặp khó khi công nhân thường làm việc theo ca, có người tăng ca đến tối muộn. Sau một ngày làm việc, phần lớn thời gian còn lại được dành cho nghỉ ngơi, chăm sóc gia đình hoặc giải quyết những công việc cá nhân. Trong guồng quay ấy, đọc sách chưa thể trở thành một nhu cầu thường xuyên.

Ở góc độ công nhân lao động, anh Vũ Đức Vương, người đã hơn 20 năm làm công việc lắp ráp tại một nhà máy thuộc Khu công nghiệp Nội Bài cho biết, hiện tổng thu nhập của hai vợ chồng anh khoảng 20 triệu đồng/tháng, trong khi gia đình có ba con nhỏ cùng các khoản chi phí thuê trọ, sinh hoạt. Với khoản thu nhập phải phân bổ cho nhiều nhu cầu thiết yếu, những hoạt động nâng cao đời sống tinh thần thường không được ưu tiên.

Những dãy nhà trọ vắng lặng khi phần lớn công nhân đang làm việc tại các khu công nghiệp. Ảnh: Đinh Luyện

Anh Vương cho biết, bản thân yêu thích văn nghệ, thể thao và vẫn muốn có thêm những hoạt động thư giãn sau giờ làm. Tuy nhiên, do đặc thù công việc theo ca, thường xuyên tăng ca, thời gian dành cho bản thân khá ít. Bởi vậy, những lúc rảnh rỗi, anh chủ yếu nghỉ ngơi, xem điện thoại, nghe nhạc hoặc đọc tin tức. Việc dành một khoảng thời gian riêng để đọc sách vì thế chưa trở thành thói quen.

Tạo điều kiện để công nhân “trở lại” với sách

Thực tế cho thấy, rào cản lớn nhất khiến công nhân ít đọc sách là quỹ thời gian hạn hẹp và khả năng chi trả cho các nhu cầu ngoài thiết yếu còn hạn chế. Trong khi đó, mạng xã hội lại đáp ứng nhanh nhu cầu tiếp nhận thông tin, khiến việc đọc những nội dung dài, đòi hỏi sự tập trung như sách càng dễ bị bỏ qua. Vì vậy, muốn đưa sách trở lại đời sống công nhân, điều quan trọng không chỉ là vận động người lao động đọc sách, mà phải tạo được môi trường và điều kiện thuận tiện để họ dễ dàng tiếp cận.

Từ thực tế đó, nhiều doanh nghiệp đã lựa chọn cách đưa sách đến gần người lao động thay vì chờ công nhân chủ động tìm đến. Ông Phan Thanh Hải, Chủ tịch Công đoàn Công ty TNHH Điện tử Meiko Việt Nam, cho biết: Các tủ sách của công ty được đặt tại những vị trí công nhân thường xuyên lui tới như nhà ăn, văn phòng, ký túc xá. Việc tủ sách xuất hiện trong những không gian quen thuộc giúp người lao động dễ nhìn thấy, dễ tiếp cận, từ đó từng bước hình thành thói quen nghĩ đến sách khi có thời gian rảnh.

Không dừng ở việc bố trí tủ sách, công ty cũng xây dựng quy định sử dụng thư viện nội bộ nhằm tạo một quy trình đọc sách rõ ràng và thuận tiện cho nhân viên. Theo đó, người lao động có hợp đồng được mượn tối đa 2 cuốn/lần, trong thời hạn 4 tuần và được gia hạn một lần tối đa 2 tuần. Việc đăng ký được thực hiện qua đường link hoặc mã QR; sách được nhận và trả theo lịch cố định từ 14h đến 15h30 thứ Tư hằng tuần, thông qua người phụ trách tại từng bộ phận, công đoạn.

Quy trình mượn sách được hướng dẫn thành 3 bước, giúp người lao động dễ thực hiện mà không mất nhiều thời gian. Bên cạnh các đầu sách về giao tiếp, tiếng Nhật, văn học, sách thiếu nhi, thư viện còn có tài liệu kỹ thuật gắn với công việc chuyên môn.

Công nhân lao động đọc sách sau giờ làm việc. Ảnh: M.Quý

Không chỉ ở Công ty TNHH Điện tử Meiko Việt Nam, nhiều doanh nghiệp trên địa bàn Hà Nội cũng đã chủ động xây dựng không gian đọc dành cho công nhân và đã mang lại hiệu quả như: Thư viện sách Công ty TNHH Panasonic Việt Nam; Tủ sách tại Điểm sinh hoạt văn hóa công nhân Công ty Điện tử Stanley Việt Nam; Thư viện, Góc báo Công đoàn Công ty TNHH Canon Việt Nam; Tủ sách Kết nối tri thức của Công ty TNHH Sumi Hanel hay khu vực đọc sách của Công ty TNHH SWCC Showa Việt Nam... Những mô hình này cho thấy, khi sách được đặt đúng nơi, tổ chức phù hợp và duy trì thường xuyên, việc đọc hoàn toàn có thể trở thành một phần trong đời sống của người lao động.

Quanh câu chuyện này, PGS.TS Bùi Thị An, Chủ tịch Hội Nữ trí thức Hà Nội, Viện trưởng Viện Tài nguyên, Môi trường và Phát triển cộng đồng, cho rằng: Đặc thù làm việc theo ca, kíp không đồng nghĩa công nhân không có thời gian dành cho các hoạt động văn hóa. Điều quan trọng là hoạt động phải được tổ chức linh hoạt, phù hợp với thời gian và nhu cầu thực tế của người lao động. Để làm được điều này, cần có lực lượng đứng ra kết nối, tổ chức và duy trì thường xuyên.

Theo PGS.TS Bùi Thị An, tổ chức Công đoàn cần giữ vai trò quan trọng trong việc đưa văn hóa đọc đến gần công nhân. Từ việc khảo sát nhu cầu, lựa chọn đầu sách, bố trí không gian đọc đến tổ chức các hoạt động khuyến đọc, Công đoàn có thể trở thành cầu nối giữa sách và người lao động. Khi việc đọc được tạo điều kiện bằng những cách làm cụ thể, thuận tiện và phù hợp với nhịp sống công nhân, những tủ sách sẽ không chỉ là nơi lưu giữ sách, mà có thể thực sự trở thành không gian nuôi dưỡng tri thức và đời sống tinh thần cho người lao động.

Rõ ràng, đưa sách đến gần công nhân không chỉ là bổ sung thêm những tủ sách mà quan trọng hơn là tạo điều kiện để người lao động có thời gian, không gian và động lực tìm đến sách. Khi những cách làm phù hợp được duy trì thường xuyên, văn hóa đọc sẽ từng bước trở thành một phần trong đời sống công nhân, góp phần nâng cao tri thức và chăm lo tốt hơn đời sống tinh thần người lao động.