Đưa thương lái vào chuỗi giá trị

KHI THƯƠNG LÁI “BẺ KÈO”

Thực tế cho thấy, thời gian qua, tình trạng “bẻ kèo” giữa thương lái và nông dân là câu chuyện thường gặp khi thị trường biến động. Dù đã đặt cọc giá thu mua, nhưng khi giá thị trường biến động, việc giao kèo lập tức bị đổ vỡ. Các bên phải ngồi lại để thương lượng.

Hiện nay, phần lớn việc tiêu thụ sầu riêng trên địa bàn tỉnh đều do các thương lái làm trung gian.

Trong vụ sầu riêng nghịch vụ mới đây, nhiều nông dân tỉnh Đồng Tháp chịu cảnh “bẻ kèo” ngoạn mục của giới thương lái.

Anh Nguyễn Văn Tâm (xã Mỹ Thành) hợp đồng bán 0,8 ha sầu riêng giống Monthong (Thái) cho thương lái tên N.D.K. ở xã Ngũ Hiệp, với giá bán 120.000 đồng/kg và được đặt cọc 150 triệu đồng.

Đến ngày thu hoạch theo hợp đồng, thương lái tên N.D.K. không xuất hiện vì giá sầu riêng bắt đầu giảm, khó tiêu thụ. Lúc này, ông N.M.M. đến vườn nói mình là chủ mua và trực tiếp chuyển khoản tiền đặt cọc.

Ông N.D.K. đứng ra hợp đồng chỉ là “cò” mua sầu riêng cho M. Sau một thời gian trao đổi, anh Tâm cho ông M. ra xem lại vườn để tiến hành thu hoạch theo hợp đồng.

Tuy nhiên, ông M. nói sầu riêng chưa chín, chưa ngọt nên phải kéo dài thêm 4 ngày nữa. Anh Tâm lại tiếp tục chấp nhận làm theo ý thương lái.

Đúng hẹn, giá sầu riêng giảm mạnh nên thương lái yêu cầu anh Tâm phải giảm xuống còn 85.000 đồng/kg và tiếp tục kéo dài thời gian thu hoạch thêm.

Anh Tâm và ông M. tranh cãi cả ngày chung quanh hợp đồng đã ký. Cuối cùng, anh Tâm phải chấp nhận bán với giá 85.000 đồng/kg và kéo dài thêm 4 ngày.

Còn 1 ngày nữa đến thời điểm thu hoạch, giá sầu riêng bắt đầu tăng vọt lên trên 100.000 đồng. Lúc này, ông M. không xuất hiện mà nói đã bán vườn cho một người khác tên N. Sau đó, chủ vườn đành chấp nhận để ông N. mua với giá 85.000 đồng/kg.

Anh Tâm tâm sự: “Nhà vườn luôn là người chịu thiệt. Nếu không bán sầu riêng cho họ, chúng tôi cũng không biết bán cho ai. Bởi giới thương lái thường “mốc nối” với nhau nên khi “bỏ cọc” thì cũng không ai vào mua vườn mình.

Ngoài ra, họ kéo dài thêm thời gian như trong hợp đồng thì các cây trong vườn sẽ suy kiệt và chết dần. Còn việc sau khi hợp đồng, họ đổi người liên tục là để giảm rủi ro. Giá giảm thì họ xin giảm. Giá tăng thì họ không tăng cho nhà vườn”.

Không riêng gì hoạt động mua bán sầu riêng, tình trạng thương lái “bẻ kèo” cũng xảy ra đối với nhiều loại nông sản khác. Điển hình như trong vụ lúa đông xuân 2025 - 2026, nhiều nông dân trên địa bàn tỉnh cũng chịu cảnh “bẻ kèo” của giới thương lái.

Ghi nhận tại các địa phương phía Đông của tỉnh, so với thời điểm đầu vụ, càng về cuối, giá lúa đông xuân các loại giảm khoảng 1.000 đồng/kg. Trong khi đó, khi lúa còn khoảng từ 1 tuần đến 10 ngày nữa là thu hoạch, thương lái đã đến đặt cọc.

Gia đình ông Nguyễn Văn Tỷ (xã Đồng Sơn) canh tác 0,5 ha lúa Đài Thơm 8 trong vụ đông xuân 2025 - 2026. Thời điểm còn 10 ngày nữa là đến thu hoạch, thương lái đến đặt cọc thu mua với giá 6.000 đồng/kg với số tiền 200.000 đồng/công.

Tuy nhiên, đến ngày thu hoạch, giá lúa tiếp tục giảm mạnh, thương lái yêu cầu chủ ruộng phải giảm giá bán. Ông Tỷ tâm sự: “Nông dân thường chỉ bán cho 1 thương lái.

Do mỗi thương lái đều có “địa bàn” riêng. Khi giá lúa giảm, chúng tôi buộc phải giảm giá so với giá đã đặt cọc trước đó. Tình trạng thương lái bắt nông dân phải giảm giá khi giá lúa giảm không phải là chuyện mới”.

TỔ CHỨC LẠI LỰC LƯỢNG THƯƠNG LÁI

Thực tế cho thấy, trong bối cảnh sản xuất còn nhỏ lẻ, phân tán, hạ tầng logistics chưa hoàn thiện, hệ thống thông tin thị trường còn hạn chế, thương lái là lực lượng trực tiếp thu gom, vận chuyển, kết nối giữa nông dân với các chợ đầu mối, doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu.

Thời gian qua, tình trạng thương lái “bẻ kèo” xảy ra thường xuyên khi giá cả biến động theo hướng giảm.

Không chỉ thực hiện chức năng lưu thông hàng hóa, thương lái còn tham gia vào các hoạt động mang tính chất tài chính nhỏ, ứng vốn, chia sẻ rủi ro và góp phần điều tiết cung - cầu theo thị trường.

Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường (NN&MT) tỉnh Đồng Tháp Lê Hà Luân cho biết: “Trong một thời gian dài, thương lái đã đảm nhận những chức năng mà trong nền kinh tế hiện đại được phân chia cho nhiều thiết chế khác nhau như: Logistics, tín dụng, thông tin thị trường. Đây là một vai trò lịch sử cần được nhìn nhận khách quan, đầy đủ.

Tuy nhiên, mô hình vận hành tự phát của thương lái đã bộc lộ những hạn chế. Việc thiếu liên kết, thiếu chuẩn mực, chưa gắn với truy xuất nguồn gốc và tiêu chuẩn chất lượng đã ảnh hưởng đến hiệu quả của chuỗi giá trị nông sản. Điều này làm suy giảm khả năng cạnh tranh trong bối cảnh các thị trường xuất khẩu ngày càng siết chặt yêu cầu kỹ thuật.

Có thể thấy rõ một khoảng trống chính sách, đó là lực lượng thương lái dù đang nắm giữ vai trò quan trọng trong khâu lưu thông vẫn chưa được tích hợp một cách đầy đủ vào hệ thống tổ chức chuỗi giá trị”.

Theo đồng chí Lê Hà Luân, Đồng Tháp có thế mạnh về sản xuất lúa gạo, trái cây và thủy sản, đặc biệt là các ngành hàng chủ lực như: Xoài, sầu riêng, cá tra…

Địa phương đã hình thành mạng lưới thương lái rộng khắp, bám sát từng vùng nguyên liệu. Chính lực lượng này đã góp phần đưa nông sản Đồng Tháp vươn ra thị trường trong nước và xuất khẩu trong nhiều năm qua.

Tuy nhiên, trong quá trình tái cơ cấu ngành Nông nghiệp theo hướng “nông nghiệp sinh thái, nông thôn hiện đại, nông dân văn minh”, Đồng Tháp cũng đang đối mặt với yêu cầu cấp thiết phải tổ chức lại sản xuất theo chuỗi giá trị.

Việc hình thành các vùng nguyên liệu có tổ chức, gắn với truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và thị trường xuất khẩu, đòi hỏi các tác nhân trong chuỗi, trong đó có thương lái phải được tái định vị và nâng cấp vai trò.

Do đó, vấn đề đặt ra hiện nay không phải là giảm vai trò của thương lái mà là tổ chức lại lực lượng này theo hướng phù hợp với yêu cầu phát triển mới.

Theo đồng chí Lê Hà Luân, trước hết, chúng ta cần từng bước định danh và chuẩn hóa hoạt động của thương lái, đưa lực lượng này từ trạng thái tự phát sang tham gia có tổ chức trong chuỗi cung ứng.

Điều này có thể được triển khai thông qua việc gắn thương lái với hợp tác xã, doanh nghiệp, vùng nguyên liệu, hình thành các “đầu mối thu gom” có quản lý, có hợp đồng và có trách nhiệm rõ ràng.

Cùng với đó, việc áp dụng các tiêu chuẩn về truy xuất nguồn gốc, chất lượng sản phẩm cần được mở rộng đến khâu thu mua. Mỗi lô hàng không chỉ được xác định về sản lượng, mà còn phải được kiểm soát về nguồn gốc, quy trình sản xuất, qua đó đáp ứng các yêu cầu ngày càng khắt khe của thị trường.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển đổi số đang trở thành động lực quan trọng của ngành Nông nghiệp, thương lái cần được tích hợp vào hệ sinh thái công nghệ.

Các hoạt động thu mua, vận chuyển, giao dịch cần được số hóa, kết nối với các hệ thống dữ liệu ngành. Khi đó, thương lái không chỉ thực hiện chức năng lưu thông hàng hóa, mà còn trở thành một nguồn dữ liệu quan trọng, góp phần nâng cao năng lực dự báo, điều hành và quản lý sản xuất.

Từ một lực lượng vận hành theo kinh nghiệm, thương lái cần được chuyển hóa thành một bộ phận có tổ chức, chuẩn mực và được tích hợp vào hệ thống quản trị hiện đại của ngành Nông nghiệp.

Đây không chỉ là bước hoàn thiện về cấu trúc chuỗi cung ứng, mà còn là sự chuyển đổi về tư duy phát triển: Từ chấp nhận tự phát sang chủ động tổ chức, từ phân tán sang liên kết, từ kinh nghiệm sang dữ liệu và công nghệ.

“Việc tổ chức lại thương lái chính là một trong những bước đi cụ thể để hiện thực hóa các định hướng lớn của Đảng và Nhà nước. Đồng thời, mở ra một không gian phát triển mới cho nông nghiệp địa phương và cả nước trong giai đoạn tới”, đồng chí Lê Hà Luân cho biết thêm.