Đưa xe hợp đồng về đúng bản chất

Tình trạng xe hợp đồng đón trả khách bừa bãi đang gây ra nhiều hệ luỵ. Ảnh: PV.

Nhiều hệ luỵ từ xe hợp đồng trá hình

Không khó bắt gặp những chiếc xe limousine mang biển “Hợp đồng” đón trả khách tại văn phòng doanh nghiệp, trước cửa hàng hoặc một số điểm trên đường phố. Khách đặt chỗ, thanh toán tiền cho từng ghế, xe chạy theo khung giờ và hành trình gần như cố định. Cách tổ chức này chẳng khác nhiều so với xe khách tuyến cố định, ngoại trừ việc phương tiện không phải vào bến.

Thực trạng trên đã được cơ quan quản lý vận tải nhận diện từ nhiều năm qua. Một số doanh nghiệp đăng ký kinh doanh vận tải theo hợp đồng nhưng lại bán vé lẻ, gom khách, tổ chức các chuyến xe chạy hằng ngày theo lịch trình định sẵn. Những điểm đón trả khách tự phát dần trở thành “bến cóc”, gây mất trật tự đô thị, gia tăng áp lực giao thông và tiềm ẩn nguy cơ mất an toàn.

Tại Hà Nội, chỉ tính từ ngày 26-8 đến 19-9-2026, riêng Đội Cảnh sát giao thông đường bộ số 6 (Phòng CSGT-Công an thành phố Hà Nội) đã kiểm soát hơn 1.300 phương tiện, xử lý 454 trường hợp thuộc nhóm xe hợp đồng, taxi và xe khách từ 8 chỗ trở lên. Kết quả kiểm tra phần nào phản ánh những bất cập trong hoạt động vận tải hành khách trên địa bàn.

Điều đáng nói, sự biến tướng của xe hợp đồng còn tạo ra cuộc cạnh tranh thiếu bình đẳng. Doanh nghiệp vận tải tuyến cố định phải thực hiện các quy định về bến bãi, hành trình, giá cước và tổ chức khai thác. Trong khi đó, xe hợp đồng trá hình có thể bán vé từng ghế, đón khách ngoài bến nhưng vẫn khai thác hành trình tương tự.

Phó Chủ tịch Hiệp hội Vận tải ô tô Việt Nam Nguyễn Công Hùng nhìn nhận, tình trạng này không chỉ ảnh hưởng đến doanh nghiệp chấp hành đúng quy định mà còn làm xáo trộn hoạt động vận tải, giảm hiệu quả khai thác của hệ thống bến xe đã được đầu tư.

Tuy nhiên, không thể vì những trường hợp biến tướng mà đánh đồng toàn bộ xe hợp đồng với xe dù. Thượng tá Nguyễn Hồng Long, Phó Trưởng phòng Hướng dẫn tuyên truyền, điều tra, giải quyết tai nạn giao thông (Cục Cảnh sát giao thông), khẳng định đây vẫn là loại hình vận tải cần thiết, đáp ứng nhu cầu đi lại đa dạng của người dân. Vấn đề là phải phân biệt được xe hợp đồng thực sự với phương tiện lợi dụng danh nghĩa hợp đồng để kinh doanh như tuyến cố định.

Khó xử lý nếu chỉ kiểm tra trên đường

Nhận diện xe hợp đồng trá hình không đơn giản như việc kiểm tra biển hiệu hay quan sát phương tiện đón khách. Một chiếc xe thường xuyên xuất hiện tại cùng địa điểm, thậm chí chạy trên một hành trình quen thuộc, chưa đủ căn cứ kết luận vi phạm.

Muốn xác định đúng bản chất chuyến đi, lực lượng chức năng phải kiểm tra hợp đồng vận chuyển, người thuê xe, danh sách hành khách, hành trình, địa điểm đón trả khách, cách thức đặt chỗ và thanh toán. Trong khi đó, hợp đồng có thể được lập dưới dạng điện tử, thông tin nằm ở nhiều hệ thống khác nhau, khiến việc đối chiếu ngay trên đường gặp không ít khó khăn.

Thực tế kiểm tra thời gian qua cũng bộc lộ những hạn chế. Phó Trưởng phòng Quản lý vận tải (Cục Đường bộ Việt Nam) Đỗ Quốc Phong cho biết, các đợt kiểm tra liên ngành thường phải huy động nhiều nhân lực nhưng hiệu quả chưa tương xứng. Có trường hợp doanh nghiệp chủ động thay đổi hoạt động, thậm chí tạm ngừng chạy xe để tránh kiểm tra.

Bởi vậy, chỉ trông chờ vào những cuộc kiểm tra đột xuất trên đường khó có thể giải quyết tận gốc tình trạng xe hợp đồng trá hình.

Trong khi đó, dữ liệu hành trình và hệ thống camera đang mở ra khả năng nhận diện vi phạm từ cách thức tổ chức vận tải. Nếu nhiều xe hợp đồng liên tục tập trung tại một văn phòng, đón khách vào những khung giờ cố định, cơ quan chức năng có thể khoanh vùng, xác định phương tiện cần kiểm tra.

Thượng tá Nguyễn Hồng Long lưu ý, dữ liệu giúp phát hiện dấu hiệu bất thường chứ không thay thế việc xác minh vi phạm. Muốn xử lý đúng, vẫn phải đối chiếu thông tin hợp đồng với hoạt động thực tế của chuyến xe.

Cách làm này cho phép lực lượng chức năng tập trung vào những phương tiện có dấu hiệu đáng ngờ, thay vì kiểm tra dàn trải. Quan trọng hơn, hoạt động giám sát không còn phụ thuộc hoàn toàn vào việc phát hiện xe đón trả khách sai quy định tại một thời điểm cụ thể.

Lực lượng chức năng kiểm tra, xử phạt xe hợp đồng hoạt động sai quy định. Ảnh: Tạ Hải.

Quản từ hợp đồng đến trách nhiệm doanh nghiệp

Từ ngày 1-1-2028, Nghị định số 218/2026/NĐ-CP của Chính phủ (ban hành ngày 19-6-2026) sửa đổi, bổ sung một số điều về hoạt động vận tải đường bộ yêu cầu đơn vị kinh doanh vận tải hành khách theo hợp đồng kết nối, chia sẻ dữ liệu nội dung hợp đồng với Bộ Công an, Cục Cảnh sát giao thông trước khi thực hiện chuyến đi.

Quy định này sẽ giúp cơ quan chức năng có thông tin về chuyến xe ngay từ đầu, thay vì chỉ tiếp cận hợp đồng khi dừng phương tiện kiểm tra. Dữ liệu được đối chiếu với hành trình thực tế để nhận diện những trường hợp tổ chức vận tải không đúng tính chất hợp đồng.

Để thực hiện, doanh nghiệp phải chuẩn hóa hợp đồng, danh sách hành khách, thông tin phương tiện, lái xe, thời gian, hành trình và địa điểm đón trả khách. Những thay đổi trong quá trình vận chuyển cũng cần được cập nhật, bảo đảm dữ liệu phản ánh đúng hoạt động thực tế.

Đây không chỉ là việc trang bị phần mềm hay kết nối hệ thống. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm về tính chính xác của thông tin cung cấp. Nếu hợp đồng ghi một đằng, xe chạy một nẻo, dữ liệu sẽ là căn cứ để cơ quan chức năng kiểm tra, làm rõ.

Ông Nguyễn Công Hùng cho rằng các đơn vị vận tải cần chủ động chuẩn bị từ bây giờ, không chờ đến thời điểm quy định có hiệu lực mới triển khai chuyển đổi số. Việc quản lý thông tin chuyến đi chặt chẽ cũng giúp doanh nghiệp hoạt động đúng quy định bảo vệ quyền lợi của mình.

Cùng với quản lý dữ liệu, trách nhiệm của doanh nghiệp tổ chức vận tải phải được làm rõ. Xe chạy theo lịch cố định, bán vé lẻ, đón khách tại văn phòng hoặc những địa điểm quen thuộc không đơn thuần là hành vi tự phát của người lái. Đằng sau đó có thể là cả phương thức tổ chức kinh doanh, từ quảng bá, nhận khách đến bố trí phương tiện và điểm đón trả.

Nếu chỉ xử phạt lái xe mà không xem xét trách nhiệm đơn vị vận tải, tình trạng vi phạm rất dễ tái diễn.

Một vấn đề khác là trách nhiệm quản lý địa bàn. Sở Xây dựng quản lý hoạt động vận tải; chính quyền địa phương quản lý trật tự đô thị, địa điểm đón trả khách và tổ chức giao thông; lực lượng chức năng kiểm tra, xử lý vi phạm. Sự phối hợp giữa các bên phải thường xuyên, thay vì chỉ tập trung vào những đợt cao điểm.

Cục Đường bộ Việt Nam xác định các quy định mới không nhằm hạn chế xe hợp đồng mà tạo hành lang pháp lý để loại hình này phát triển đúng bản chất, đáp ứng nhu cầu của người dân và cạnh tranh bình đẳng với xe tuyến cố định.

Xe hợp đồng vẫn có chỗ đứng trong thị trường vận tải hành khách. Nhưng sự linh hoạt không đồng nghĩa với quyền tự tổ chức tuyến, bán vé lẻ hay lập điểm đón trả khách tùy tiện. Khi thông tin chuyến đi được quản lý từ trước, trách nhiệm doanh nghiệp được xác định rõ và những điểm đón trả khách trái phép được xử lý, xe hợp đồng trá hình mới khó còn đất hoạt động.