Dùng AI soạn email, lên kế hoạch du lịch... là gây hại cho hành tinh?

Một buổi chiều tháng 5 năm ngoái tại Memphis, dưới ánh hoàng hôn, Sharon Wilson huớng ống kính camera nhiệt vào trung tâm dữ liệu của xAI, công ty trí tuệ nhân tạo thuộc sở hữu của tỉ phú Elon Musk. Hình ảnh hiện ra cho thấy các tua-bin chạy khí đốt đang xả khí thải vô hình lên bầu trời bang Tennessee (Mỹ) mà không phải chịu các quy định kiểm soát phát thải.

Với hơn 10 năm chuyên ghi nhận các vụ rò rỉ methane, bà ước tính trung tâm dữ liệu Colossus của xAI đang thải ra lượng khí làm nóng hành tinh nhiều hơn cả một nhà máy điện cỡ lớn. "Thật sự choáng váng. Lượng ô nhiễm không thể tin nổi" - bà Wilson nói.

Cùng thời điểm đó, chatbot Grok, sản phẩm chủ đạo của trung tâm Colossus, liên tục vướng vào tranh cãi vì lặp lại thuyết âm mưu và ca ngợi trùm phát xít Hitler. "Thật là lãng phí khủng khiếp. Rốt cuộc nó đang tạo ra giá trị hữu ích gì?" - bà Wilson đặt câu hỏi.

Grok, chatbot trí tuệ nhân tạo của Elon Musk, từng ca ngợi trùm phát xít Hitler và lặp lại các thuyết âm mưu không được kiểm chứng. Ảnh: ZUMA Press Wire/Shutterstock.

Mối lo của giới khoa học

Bà Wilson không phải người duy nhất hoài nghi trí tuệ nhân tạo (AI). Nhiều nhà khoa học đang theo dõi làn sóng AI với tâm thế bất an, vì công nghệ này vừa làm gia tăng phát thải carbon, vừa kéo theo các rủi ro trong không gian số. Một số chuyên gia lo ngại các trung tâm dữ liệu có thể làm chệch hướng tiến trình chuyển đổi sang nền kinh tế sạch.

Bà Hannah Daly, Giáo sư năng lượng bền vững tại Đại học College Cork ở Ireland, nói trong quá khứ, hoạt động của ô tô, chăn nuôi và sưởi ấm gia đình mới là những vấn đề chính tại Ireland, còn phát thải từ dịch vụ số khá nhỏ và ổn định.

Nhưng hiện nay, cơn khát năng lượng của các trung tâm dữ liệu đã vượt ngưỡng có thể "nhắm mắt làm ngơ". Hiện chúng tiêu thụ khoảng 20% điện năng cả nước và được dự báo tiến gần 1/3 trong vài năm tới. Sự bùng nổ này khiến các nhà kho chứa chip mọc lên nhanh hơn khả năng đáp ứng của lưới điện, khiến chúng bị nhà nước ra quy định hạn chế kết nối từ năm 2021.

"Điều đáng lo nhất là quỹ đạo tăng trưởng khổng lồ và theo cấp số nhân. Tôi không chắc Ireland là trường hợp cá biệt hay là dấu hiệu báo trước cho tương lai nhưng rõ ràng đây là hồi chuông cảnh báo" - bà Daly nói.

Hiện các trung tâm dữ liệu chỉ tiêu thụ khoảng 1% điện năng toàn cầu nhưng tỉ lệ này được dự báo sẽ tăng mạnh. Tại Mỹ, thị phần điện của trung tâm dữ liệu có thể tăng hơn gấp đôi, lên 8,6% vào năm 2035. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) cũng dự báo chúng sẽ chiếm ít nhất 20% mức tăng nhu cầu điện của các nước giàu tới cuối thập niên này.

Một phần nhu cầu của các trung tâm dữ liệu được đáp ứng thông qua các hợp đồng mua điện tái tạo dài hạn hoặc thỏa thuận sử dụng năng lượng hạt nhân. Tuy nhiên trong tương lai gần, nhiên liệu hóa thạch vẫn chiếm ưu thế. Tại Trung Quốc, các trung tâm dữ liệu tập trung ở miền Đông, nơi còn phụ thuộc nhiều vào than. Ở Mỹ, khí tự nhiên dự kiến là nguồn chính cho điện năng trung tâm dữ liệu trong thập niên tới.

Một trung tâm dữ liệu của Amazon ở Anh. Ảnh: Alamy.

Tại Ireland, việc xây dựng thêm cảng nhập khẩu khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) cùng nhà máy điện mới để đốt LNG đã làm triệt tiêu một phần thành quả khí hậu của công tác phát triển năng lượng tái tạo, theo phân tích của bà Daly.

Các nước thu nhập thấp hơn cũng không miễn nhiễm. Ở Pakistan, điện mặt trời giá rẻ đang dần thay thế than nhưng chính phủ đã công bố dành 2 GW điện cho AI và bitcoin, dẫn đến việc các nhà máy điện hóa thạch có khả năng hoạt động trở lại.

"Tảng băng chìm" không rõ đáy

Liệu việc dùng chatbot soạn email, viết văn hay lên kế hoạch đi du lịch đang gây hại cho hành tinh?

Các công ty công nghệ từ trước tới nay luôn lần lữa công bố dữ liệu chi tiết về mức tiêu thụ năng lượng của AI, song những ước tính phổ biến cho thấy một truy vấn đơn giản tiêu tốn khoảng 0,2 đến 3 Wh, và con số này sẽ tăng lên đáng kể với các tác vụ "nghiên cứu chuyên sâu" hoặc sản xuất video.

Trong bài blog đăng tháng 7-2025, Giám đốc điều hành OpenAI Sam Altman cho biết một truy vấn ChatGPT chỉ dùng lượng điện tương đương việc bật một bóng đèn trong vài phút. Con số này phù hợp với báo cáo gần đây của Google về mức tiêu thụ trung bình cho một câu lệnh văn bản gửi tới trợ lý AI Gemini.

Những con số này là rất nhỏ nếu so với các hoạt động như đi máy bay, ăn thịt hay lái xe. Tuy vậy, các ý kiến hoài nghi vẫn lo ngại về quy mô khổng lồ của công nghệ này, vì ChatGPT tuyên bố có vài trăm triệu người dùng hằng tuần chỉ sau 3 năm ra mắt.

"Điều khiến tôi lo ngại là chúng ta đang triển khai AI theo cách mà bản thân cũng không nắm rõ mức tiêu thụ năng lượng của nó. Chúng ta cơ bản đang vận hành dựa trên giả định rằng đây không phải là vấn đề, hoặc nếu có thì nó sẽ tự được giải quyết, thay vì chủ động đi trước để kiểm soát" - Sasha Luccioni, phụ trách mảng khí hậu tại công ty AI Hugging Face, nói.

Một số ước tính cho biết riêng chatbot ChatGPT đang tiêu thụ hơn nửa triệu kilowatt-giờ điện mỗi ngày. Ảnh: AFP.

Một số nghiên cứu cho rằng AI có thể giúp cắt giảm phát thải ở các lĩnh vực khác nhiều hơn lượng khí thải công nghệ này tạo ra, thông qua các ứng dụng như tối ưu lưới điện, cải thiện pin xe điện hay phát triển nguồn protein thay thế.

Ví dụ, Google cho biết AI đã giúp hãng cắt giảm 40% nhu cầu làm mát tại các trung tâm dữ liệu. Tập đoàn Iberdrola (Tây Ban Nha) nói rằng AI đã tối ưu hóa công tác bảo trì và hiệu suất của các tua-bin gió, qua đó nâng hiệu quả vận hành thêm 25%. Tập đoàn Engie (Pháp) cho hay họ đã giảm thời gian ngừng hoạt động tại các trang trại điện mặt trời nhờ sử dụng AI để phát hiện sự cố.

"AI có thể thúc đẩy việc triển khai công nghệ sạch bằng cách đẩy nhanh quá trình đổi mới và áp dụng" - Roberta Pierfederici, đồng tác giả một nghiên cứu tại Trường Kinh tế London, nhận định.

Tuy nhiên, các ước tính này vẫn đi kèm nhiều bất định, bởi hiệu quả cao hơn có thể dẫn tới mức sử dụng lớn hơn. Trước thực tế đó, một số tổ chức và chuyên gia kêu gọi siết chặt quản lý, thậm chí tạm dừng mở rộng trung tâm dữ liệu cho tới khi có khung quy định rõ ràng hơn.

Ở chiều ngược lại, cũng có ý kiến cho rằng các cuộc tranh luận đang bỏ sót những rủi ro từ các ứng dụng tiêu cực của AI.

"Chúng ta đang đi sai hướng khi tập trung vào câu chuyện so sánh giữa mức tiêu năng lượng của công nghệ AI và các trường hợp sử dụng tích cực. "Việc bỏ qua các trường hợp sử dụng AI vào mục đích xấu là rất nguy hiểm" - bà Alpine nói.

Lạc Chi