Đừng để 'bệnh án' thành 'kim bài' trốn án

Lợi dụng bệnh án tâm thần để né tránh trách nhiệm hình sự

Mới đây, Công an phường Đống Đa đã bắt giữ Phạm Mạnh Hà (sinh năm 1982), đối tượng bị truy nã về hành vi bỏ trốn trong thời gian đang bị áp dụng biện pháp tư pháp bắt buộc chữa bệnh tại Bệnh viện Tâm thần Trung ương I.

Phạm Mạnh Hà đang chấp hành án phạt tù về các tội “Cố ý gây thương tích” và “Giết người”. Trong thời gian được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, Hà bỏ trốn khỏi cơ sở điều trị. Ngày 28-8-2026, Trại giam Hoàng Tiến, Bộ Công an ra quyết định truy nã đối với đối tượng.

Đối tượng Phạm Mạnh Hà tại cơ quan Công an. Ảnh: CQCA

Qua công tác nắm tình hình, Công an phường Đống Đa xác định Hà đang lẩn trốn tại khu vực phố Thái Hà và tổ chức bắt giữ, sau đó bàn giao cho Trại giam Hoàng Tiến xử lý theo quy định.

Vụ việc một lần nữa cho thấy những vấn đề có thể phát sinh trong quá trình quản lý người đang chấp hành biện pháp bắt buộc chữa bệnh. Đây là nhóm đối tượng vừa cần được điều trị theo yêu cầu chuyên môn y tế, vừa phải chịu sự quản lý chặt chẽ theo quyết định của cơ quan tiến hành tố tụng và thi hành án.

Trong khi đó, vụ án xảy ra tại Viện Pháp y tâm thần Trung ương cũng đang thu hút sự chú ý của dư luận. Theo cáo buộc, nhiều bị cáo nguyên là lãnh đạo, cán bộ, bác sĩ của viện bị truy tố về các hành vi liên quan đến nhận hối lộ, môi giới hối lộ, lợi dụng chức vụ, quyền hạn, làm sai lệch hồ sơ vụ án và một số tội danh khác.

Cơ quan tố tụng cáo buộc đã có việc đưa, nhận tiền và lợi ích trong quá trình giám định, điều trị bắt buộc; một số trường hợp còn được tạo điều kiện ra ngoài trái quy định. Vụ án hiện đang được xét xử, vì vậy trách nhiệm cụ thể của từng bị cáo sẽ được xác định trên cơ sở phán quyết của Tòa án.

Hai vụ việc có tính chất khác nhau nhưng cùng đặt ra một vấn đề đáng lo ngại: nếu quy trình giám định, điều trị và quản lý người bắt buộc chữa bệnh không được kiểm soát chặt chẽ, cơ chế nhân đạo này có thể bị lợi dụng, dẫn tới nguy cơ đối tượng bỏ trốn hoặc tìm cách né tránh trách nhiệm hình sự.

Chữa bệnh không đồng nghĩa với miễn trách nhiệm hình sự

Theo luật sư Phạm Hải Long, Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội, bắt buộc chữa bệnh là một biện pháp tư pháp mang tính nhân đạo, áp dụng đối với người mắc bệnh tâm thần hoặc bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi. Tuy nhiên, việc đưa một người đi chữa bệnh bắt buộc không đồng nghĩa với việc bản án đã tuyên bị xóa bỏ hay người đó được miễn trách nhiệm hình sự.

Theo quy định hiện hành, đối với người đang chấp hành hình phạt tù mà được áp dụng biện pháp bắt buộc chữa bệnh, sau khi có kết luận đã khỏi bệnh hoặc đủ khả năng nhận thức, điều khiển hành vi, nếu không có căn cứ khác để được miễn chấp hành hình phạt thì người đó phải tiếp tục thi hành phần hình phạt còn lại. Thời gian bắt buộc chữa bệnh được tính vào thời hạn chấp hành hình phạt.

Trường hợp người đang chữa bệnh bắt buộc bỏ trốn và bị bắt lại, cơ quan có thẩm quyền sẽ tiếp tục xử lý theo trình tự pháp luật. Nếu trong thời gian bỏ trốn, người này thực hiện hành vi khác có dấu hiệu tội phạm thì trách nhiệm hình sự đối với hành vi mới sẽ được xem xét độc lập.

Luật sư Phạm Hải Long cũng cho rằng pháp luật quy định chế tài nghiêm khắc đối với hành vi lợi dụng bệnh án tâm thần để né tránh trách nhiệm hình sự. Người đưa tiền hoặc lợi ích nhằm tác động đến cán bộ, bác sĩ làm sai lệch kết quả giám định có thể bị xử lý về tội “Đưa hối lộ”.

Người có chức vụ, quyền hạn nhận tiền để làm sai lệch hồ sơ, kết luận hoặc thực hiện hành vi trái công vụ có thể bị xem xét về các tội “Nhận hối lộ”, “Giả mạo trong công tác”, “Lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ” hoặc các tội danh liên quan khác.

Theo luật sư, điều quan trọng là phải kiểm soát chặt toàn bộ quy trình, từ trưng cầu giám định, tổ chức giám định, ban hành kết luận chuyên môn đến tiếp nhận, điều trị và quản lý người bắt buộc chữa bệnh.

Kết luận giám định pháp y tâm thần có thể tác động trực tiếp đến quá trình giải quyết vụ án và việc thi hành hình phạt. Vì vậy, tính độc lập, khách quan và cơ chế kiểm tra, giám sát đối với hoạt động này phải được đặt ở mức cao.

Bên cạnh đó, trách nhiệm giữa cơ quan thi hành án và cơ sở điều trị cũng cần được phân định và giám sát rõ ràng, đặc biệt trong việc quản lý ra, vào cơ sở, thăm gặp, chuyển viện, đưa người bệnh đi khám chữa bệnh bên ngoài và xử lý tình huống bỏ trốn.

Bắt buộc chữa bệnh là chính sách nhân đạo cần thiết đối với người thực sự mất khả năng nhận thức hoặc điều khiển hành vi. Tuy nhiên, chính sách này chỉ phát huy đúng ý nghĩa khi được thực hiện nghiêm minh, minh bạch và đúng đối tượng. Không thể để bệnh án tâm thần trở thành “kim bài” giúp người phạm tội né tránh trách nhiệm trước pháp luật.