Dừng Táo quân, còn gì để tiếc?

Khán giả mất người cà khịa hộ

Thông tin Táo Quân không lên sóng dịp Tết Nguyên Đán 2026 nhanh chóng khiến cộng đồng mạng xôn xao. Nhiều người bày tỏ cảm giác hụt hẫng bởi với họ, Táo Quân không chỉ là một chương trình giải trí mà đã trở thành một biểu tượng gắn liền với giao thừa.

Hai mươi mấy năm qua, Táo Quân đã được đặt vào một vị trí kỳ lạ: vừa là chương trình hài, vừa là… cơ quan tổng kết quốc gia không chính thức. Hễ năm nào giao thừa thiếu Táo Quân, người ta có cảm giác như Tết bị rút mất một nửa bản quyền cảm xúc.

Việc NSND Quốc Khánh rồi trước đó là Cô Đẩu - NSND Công Lý có vấn đề sức khỏe, hay một số gương mặt gạo cội không còn đủ lực để tiếp tục, là điều hoàn toàn dễ hiểu. Nghệ sĩ không phải tài sản dùng mãi không hao mòn. Cuộc vui nào cũng có lúc tàn, trên thực tế, Táo Quân kéo đến năm vừa rồi đã là quá gồng.

Táo Quân từng sắc sảo, từng khiến người xem cười ra nước mắt. Song vài năm gần đây, ngay cả những fan trung thành cũng thừa nhận tiếng cười không còn “đã” như trước: “những mảng miếng từng sắc bén nay trở nên an toàn”, “lời thoại ngày càng dài dòng, châm biếm thì né tránh, còn đả kích chỉ dừng ở mức gãi ngứa”, “cái duyên từng làm nên thương hiệu bị bào mòn bởi sự dè chừng và tâm lý làm sao cho không sai”…

Thế nhưng khi chương trình có nguy cơ dừng lại, người ta lại hô hoán như vừa mất đi biểu tượng cuối cùng của phản biện xã hội. Theo lý giải của TS. tâm lý Nguyễn Mai Hoa, đó là một kiểu hoài niệm dễ dãi: nhớ cảm giác cũ, chứ không chắc còn muốn đối diện với chất lượng hiện tại.

“Sau hơn hai thập kỷ tồn tại, chương trình này đã đảm nhiệm một chức năng vượt ra ngoài giải trí thuần túy. Táo Quân trở thành nơi cà khịa hộ, nói hộ những bức xúc, mâu thuẫn và nghịch lý xã hội mà nhiều người cảm thấy khó diễn đạt trực tiếp trong đời sống hàng ngày. Tiếng cười châm biếm đóng vai trò xả áp, giúp người xem giải tỏa cảm xúc mà không phải trực tiếp bày tỏ thái độ hay chịu trách nhiệm cho sự phán xét của mình”, bà Hoa phân tích.

Ðáng lẽ phải chấm dứt từ lâu

Nếu nhìn lại chặng đường 5-7 năm gần đây nhất, có thể thấy Táo Quân đã nhạt dần đều theo một lộ trình khá rõ ràng. Dấu mốc rõ ràng nhất là năm 2020, khi Táo Quân lần đầu tiên “biến mất” sau hơn 16 năm liên tục phát sóng. Thay thế cho Táo Quân năm đó là một chương trình hài khác, nhưng khán giả phản ứng khá mạnh mẽ, nhiều ý kiến cho rằng không có chương trình nào đủ sức thay thế vai trò “tổng kết cuối năm” mà Táo Quân từng đảm nhiệm. Điều này có thể coi là một trong những lý do khiến VTV quyết định đưa Táo Quân trở lại vào dịp Tết Nguyên đán 2021.

Chương trình Gặp nhau cuối năm - Táo Quân sẽ không còn phát sóng trong đêm giao thừa.

Tuy nhiên, từ thời điểm trở lại, Táo Quân bắt đầu bộc lộ sự loay hoay trong việc tự làm mới. Các mùa sau 2021 format chương trình tiếp tục điều chỉnh cấu trúc, giảm bớt tính đối đáp trực diện giữa các Táo và Ngọc Hoàng, tăng các mảng miếng an toàn, dễ xem. Song chính sự an toàn này khiến các vấn đề thời sự chỉ được lướt qua, thiếu chiều sâu châm biếm. Nhiều chủ đề nóng trong năm như quản lý đất đai, giáo dục, giao thông, công nghệ… được nhắc tới nhưng không tạo được cảm giác “đụng chạm”, khác xa tinh thần từng làm nên thương hiệu Táo Quân những năm hoàng kim. Các bình luận phổ biến sau mỗi mùa phát sóng lúc này đã lộ rõ chán chường: “xem cho đủ không khí giao thừa”, “cười được vài đoạn”, “nhạt như Táo”…

Theo TS. Nguyễn Thị Minh Thái, vấn đề lớn của Táo Quân trong những năm gần đây nằm ở việc các vai diễn đã bị đóng đinh quá lâu vào từng nghệ sĩ cụ thể, khiến chương trình gần như không còn khả năng chuyển giao. Bà dẫn ví dụ các nhân vật như Bắc Đẩu, Nam Tào hay Ngọc Hoàng, cá tính diễn xuất đã trở thành một phần không thể tách rời của vai diễn, nên việc thay người không còn là đổi diễn viên, mà là phá vỡ ký ức sân khấu của khán giả.

Táo Quân 2021 trở lại sau 1 năm tạm dừng bắt đầu bộc lộ sự loay hoay trong việc tự làm mới.

Nam Tào, Bắc Đẩu phiên bản thay thế không được khán giả chào đón.

Cùng quan điểm, nhà nghiên cứu Nguyễn Khoa cho rằng Táo Quân đã vận hành suốt hơn hai thập kỷ theo mô hình “đúng người, đúng vai”, một mô hình rất hiệu quả ở giai đoạn đầu nhưng tiềm ẩn rủi ro dài hạn. Khi nhân vật không được xây dựng như một cấu trúc có thể kế thừa, mà gắn chặt với một cá nhân, mỗi lần nghệ sĩ vắng mặt sẽ để lại khoảng trống khó bù đắp. Theo ông, việc lớp diễn viên kế cận không tạo được dấu ấn tương đương không hẳn do năng lực, mà vì họ buộc phải đứng trước cái bóng quá lớn của những vai diễn đã trở thành biểu tượng văn hóa.

Quan trọng hơn, xã hội đã thay đổi nhanh hơn khả năng thích ứng của Táo Quân. Các nền tảng mạng xã hội đã đảm nhiệm vai trò phản biện và châm biếm gần như ngay lập tức. Táo Quân, với nhịp độ một năm một lần, khó có thể cạnh tranh về độ sắc và độ kịp thời. Ông Khoa cho rằng, việc dừng lại là hợp lý. Nó giúp Táo Quân không bị kéo dài trong trạng thái an toàn và mệt mỏi, giữ lại ký ức đẹp của một chương trình từng rất sắc sảo.

Hạ Đan