Dựng trường nơi phên giậu: Cuộc chạy đua trước mùa mưa biên giới

Giữa cái nắng gắt của đợt cao điểm cuối tháng 5, nơi núi rừng biên giới, tiếng máy xúc vẫn vang bên những sườn núi vừa bị xẻ dọc để tạo mặt bằng dựng trường. Dưới chân taluy còn ngổn ngang đất đá, từng đoàn xe chở vật liệu nối đuôi nhau vượt qua những cung đường khúc khuỷu, cố chạy đua với thời gian trước khi mùa mưa ập xuống đại ngàn.

Những ngôi trường dân tộc nội trú liên cấp khu vực biên giới trên đất liền đang được dựng lên trong một “chiến dịch” chưa từng có tiền lệ. Nhưng phía sau quyết tâm chính trị ấy là hàng loạt áp lực đang thử thách tiến độ hoàn thành các công trình trước thềm năm học mới 2026 - 2027.

Đây không đơn thuần là cuộc chạy đua xây dựng cơ bản mà còn là cuộc chạy đua để giữ trẻ em vùng biên ở lại trường học, giữ dân ở lại biên cương và củng cố phên giậu quốc gia từ gốc rễ con người.

Ở nhiều xã biên giới hiện nay, vẫn còn những học sinh phải đi bộ hàng chục cây số đường rừng để đến lớp. Mùa mưa, nhiều em phải nghỉ học dài ngày vì suối dâng, sạt lở chia cắt. Có những bản làng mà việc học hết trung học cơ sở vẫn là hành trình đầy nhọc nhằn với không ít gia đình dân tộc thiểu số.

Bởi vậy, những ngôi trường dân tộc nội trú liên cấp đang được dựng lên không chỉ để giải bài toán thiếu lớp học, mà còn để rút ngắn khoảng cách cơ hội giữa vùng biên với miền xuôi.

Kỷ nguyên phát triển mới đòi hỏi một tầm nhìn mới về quản trị biên cương – nơi hạ tầng giáo dục không chỉ phục vụ dân sinh, mà còn tạo nền tảng cho ổn định lâu dài và củng cố thế trận lòng dân.

Trong bối cảnh đó, chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm và kết luận của Bộ Chính trị về đầu tư xây dựng các trường phổ thông dân tộc nội trú liên cấp đã khai mở hướng đầu tư mới của giáo dục vùng biên. Đó là khi trường học trở thành “hạ tầng chủ quyền”, việc xây dựng trường lớp không còn là chuyện riêng của ngành giáo dục.

Trong Thông báo số 81-TB/TW ngày 18/7/2025, Bộ Chính trị nhấn mạnh: “Việc đầu tư xây dựng trường học cho các xã biên giới đất liền là một nhiệm vụ trọng tâm, quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội và thực hiện chính sách dân tộc nhằm nâng cao dân trí, chất lượng nguồn nhân lực, tạo nguồn cán bộ là người dân tộc, địa phương, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần cho đồng bào vùng biên giới, góp phần củng cố quốc phòng, an ninh”.

Điều này cho thấy, những ngôi trường dân tộc nội trú liên cấp khu vực biên giới không chỉ là công trình giáo dục. Ở một nghĩa sâu xa hơn, đó là những “cột mốc dân sinh” ở vùng phên giậu Tổ quốc.

Trong Thông báo số 177-TB/VPTW ngày 25/4/2025 về kết luận của Tổng Bí thư Tô Lâm đặc biệt lưu ý: “Xây dựng trường phải có đủ phòng học, phòng thực hành thí nghiệm, có nước sinh hoạt, nhà bếp, nhà tắm, nhà vệ sinh, có sân chơi, chỗ ở cho giáo viên; các xã biên giới giáp quốc gia nào thì cần dạy tiếng nước đó cho học sinh để sau này có điều kiện tăng cường giao lưu nhân dân giữa 2 nước”.

Quán triệt chỉ đạo đó, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ, các bộ ngành liên quan và 22 tỉnh, thành phố có biên giới trên đất liền đã khẩn trương tổ chức thực hiện, xác định đây là một chiến dịch đặc biệt - nơi tiến độ không chỉ được tính bằng ngày công xây dựng mà bằng cơ hội học tập của trẻ em nơi biên cương.

Nếu nhìn vào những con số báo cáo, có thể thấy tiến độ đang được thúc đẩy rất mạnh. Đối với 108 trường trên địa bàn 19 tỉnh đã khởi công năm ngoái, hiện 1 trường đã khánh thành, 99% dự án cơ bản hoàn thành công tác giải phóng mặt bằng (GPMB), nhiều trường đã tiến tới hoàn thành thi công phần thân (thô).

Với 121 trường trên địa bàn 17 tỉnh đồng loạt khởi công ngày 19/3/2026, đến nay đã có 25 dự án hoàn thành GPMB và 57 dự án đang thực hiện, có 5 dự án đã phê duyệt chủ trương đầu tư…

Nhưng phía sau các con số ấy là một thực tế khắc nghiệt. Các chủ đầu tư, đơn vị thi công đang nỗ lực trên sức của mình, “vượt nắng, thắng mưa” để bảo đảm tiến độ công trình.

Ở xã biên giới Sì Lở Lầu của tỉnh Lai Châu, dự án Trường phổ thông nội trú Tiểu học và Trung học cơ sở của xã đang trong giai đoạn san lấp mặt bằng. Địa hình chia cắt mạnh, giao thông đi lại khó khăn khiến việc đưa máy móc, vật liệu vào công trường trở thành thử thách ngay từ những ngày đầu.

Theo ông Nguyễn Văn Tuấn - Chỉ huy trưởng công trình, từ ngày 10/5, đơn vị đã huy động gần 300 nhân công cùng phương tiện, máy móc để tăng tốc san lấp mặt bằng, xây dựng hệ thống thoát nước và thi công kè. Mùa mưa đã gần kề, nếu không hoàn thành sớm các hạng mục này thì việc thi công các giai đoạn tiếp theo sẽ rất khó khăn.

“Chúng tôi đã xây dựng phương án chủ động ứng phó, bố trí 2 máy xúc thường trực trên tuyến đường vận chuyển vật liệu, máy móc để kịp thời xử lý khi có sạt lở, đảm bảo giao thông thông suốt, không làm gián đoạn quá trình thi công”, ông Tuấn nói.

Không riêng Sì Lở Lầu mà ở những dự án khác, khó khăn đang chồng chất. Có những điểm thi công liên tục gặp địa chất phức tạp: túi bùn, nền yếu, sạt taluy, phải thay đổi phương án móng cọc, kéo dài thời gian thi công.

Khó khăn lớn nữa là nguồn vật liệu và nhân lực thi công. Theo Bộ GD-ĐT tại hội nghị trực tuyến với 22 tỉnh, thành phố diễn ra ngày 15/5/2026, nhiều địa phương đang thiếu nghiêm trọng nhân công xây dựng, nguồn vật liệu không chỉ khan hiếm mà thường xuyên biến động về giá, chi phí vận chuyển cũng tăng cao…

Vì lẽ đó mà nhu cầu vốn thực tế cho 100 trường giai đoạn đầu đã tăng thêm gần 3.908 tỷ đồng so với khái toán ban đầu. Đó là chưa kể hàng loạt phát sinh do địa chất phức tạp, mở rộng quy mô học sinh, bổ sung hạng mục sinh hoạt, thể chất, văn hóa… để đáp ứng yêu cầu đồng bộ của mô hình nội trú hiện đại.

Nhưng có lẽ, áp lực lớn nhất không nằm ở bê tông, sắt thép hay mặt bằng mà nằm ở năng lực tổ chức thực hiện. Thực tế này đã được Bộ GD-ĐT chỉ ra trong báo cáo tại hội nghị trực tuyến với các địa phương biên giới tổ chức ngày 15/5/2026.

Theo Bộ GD-ĐT, quá trình triển khai cho thấy nhiều địa phương còn chưa hiểu đầy đủ chủ trương đầu tư xây dựng trường học cho các xã biên giới, dẫn đến lúng túng trong tổ chức thực hiện, chưa sẵn sàng phê duyệt dự án.

Đánh giá công tác chỉ đạo, lãnh đạo, tổ chức thực hiện của một số địa phương còn chậm, chưa tuân thủ chặt chẽ “6 rõ”, Bộ GD-ĐT đặc biệt lưu ý cần khắc phục tâm lý sợ sai khi triển khai khối lượng công việc lớn, mới, thời hạn hoàn thành yêu cầu ngắn.

Đây là chi tiết đáng suy nghĩ. Trong những chiến dịch đặc biệt như xây trường vùng biên, điều đáng lo không chỉ là thiếu vốn hay thiếu vật liệu mà là sự chậm trễ đến từ tâm lý e dè trách nhiệm, trong khi từng ngày trôi qua đều đồng nghĩa với việc hàng nghìn học sinh vùng biên tiếp tục học trong thiếu thốn.

Thực tế cho thấy, nhiều địa phương đang phải triển khai dự án theo cơ chế đầu tư đặc biệt, vừa thiết kế vừa thi công. Trong bối cảnh các quy định còn mới, áp lực tiến độ rất lớn, nếu bộ máy thực thi không dám quyết, không dám làm, công trình sẽ khó có thể về đích đúng hẹn.

Bởi vậy, yêu cầu “6 rõ” (rõ người, rõ việc, rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ thời gian, rõ kết quả) mà Chính phủ đặt ra không chỉ là yêu cầu hành chính. Đó là yêu cầu về tinh thần hành động trong một chiến dịch đặc biệt không có chỗ cho tâm lý chờ đợi hay né tránh.

Theo kế hoạch, các trường giai đoạn 1 phải hoàn thành trước ngày 30/8/2026 để kịp đưa vào sử dụng cho năm học mới. Tuy nhiên, hiện có nhiều địa phương chậm tiến độ so với kế hoạch, gồm: Cao Bằng, Nghệ An, Đà Nẵng, Tuyên Quang, Quảng Trị.

Đặc biệt, theo báo cáo của Bộ GD-ĐT, 8 trường khó có khả năng hoàn thành trước ngày 30/8/2026. Nguyên nhân phải điều chỉnh phương án xây dựng do vị trí thi công có địa chất phức tạp (có túi bùn gây sụt lún, sạt lở ta luy nên phải thi công móng cọc và cọc khoan nhồi).

Áp lực ấy đang khiến Chính phủ phải tiếp tục siết tiến độ. Ngày 23/5/2026, Thủ tướng Chính phủ đã có Công điện số 42/CĐ-TTg yêu cầu đẩy nhanh tiến độ triển khai xây dựng các trường phổ thông nội trú liên cấp Tiểu học và Trung học cơ sở tại các xã biên giới đất liền.

Thủ tướng Chính phủ yêu cầu siết chặt kiểm tra tiến độ, tăng cường điều phối liên ngành để tháo gỡ vướng mắc ngay tại hiện trường. Các địa phương phải phát động “100 ngày đêm cao điểm”, bảo đảm hoàn thành 100 trường thí điểm trước ngày 30/8/2026.

Thủ tướng Chính phủ đặc biệt lưu ý các địa phương thực hiện nghiêm túc chế độ báo cáo định kỳ, cập nhật chi tiết tình hình, tiến độ và khối lượng thi công thực tế tại hiện trường gửi Bộ GD-ĐT trước ngày 25 hằng tháng để tổng hợp, báo cáo lãnh đạo Đảng, Nhà nước, Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ.

Thông điệp từ Chính phủ là rất rõ ràng - không để chiến dịch xây trường vùng biên chậm nhịp. Bởi một công trình chậm tiến độ ở vùng lõi đô thị có thể chỉ là câu chuyện đầu tư công. Nhưng một công trình chậm tiến độ ở biên giới có thể kéo dài thêm khoảng cách phát triển, khoảng cách dân trí và khoảng cách cơ hội giữa vùng biên với miền xuôi, cũng đồng nghĩa với việc kéo dài thêm những khoảng trống về nguồn nhân lực, về chất lượng dân sinh và cả thế trận lòng dân nơi tuyến đầu Tổ quốc.

Những công trường giữa đại ngàn rồi sẽ hoàn thành, những khối bê tông sẽ trở thành lớp học sáng đèn nơi biên giới. Nhưng điều quan trọng hơn cả là từ những mái trường ấy, vùng biên sẽ có thêm những đứa trẻ được ở lại lớp học, có thêm những thanh niên được đào tạo bài bản, có thêm những thế hệ người dân tộc thiểu số đủ tri thức để dựng xây quê hương mình.

Ảnh: Ngọc Thu, Thanh Hải, Thành Đạt

Thiết kế: Phạm Luyện