El Niño đặt ra yêu cầu chuyển đổi số trong quản trị nguồn nước

An ninh nguồn nước trước sức ép ngày càng lớn

Chiều ngày 6/11, tại TP. Hồ Chí Minh, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Quản lý Tài nguyên nước (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) tổ chức Hội thảo “An ninh nguồn nước trong bối cảnh El Niño và biến đổi khí hậu: Chuyển đổi số và phục hồi các dòng sông”, nhằm nhận diện những thách thức đối với an ninh nguồn nước, trao đổi các giải pháp chủ động ứng phó với hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn. Đồng thời, thúc đẩy chuyển đổi số trong quản trị tài nguyên nước và phục hồi các dòng sông đang bị suy thoái, ô nhiễm.

Quang cảnh hội thảo

Tham dự hội thảo có đại diện các cơ quan quản lý thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường; các viện nghiên cứu, trường đại học; Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh và các địa phương. Hội thảo cũng quy tụ đông đảo các chuyên gia, nhà khoa học, tổ chức, hiệp hội, doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực tài nguyên nước, thủy lợi, thủy điện, cấp nước cùng các cơ quan thông tấn, báo chí.

Hội thảo tập trung vào ba vấn đề lớn: bảo đảm an ninh nguồn nước trong điều kiện El Niño và biến đổi khí hậu; ứng dụng công nghệ số, dữ liệu và công cụ dự báo trong quản lý, điều hành nguồn nước; bảo vệ, cải thiện và phục hồi chất lượng nước, dòng chảy và hệ sinh thái sông.

Phát biểu tại hội thảo, bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường nhấn mạnh, bảo đảm an ninh nguồn nước không chỉ là yêu cầu của ngành nông nghiệp và môi trường mà còn liên quan trực tiếp đến an ninh lương thực, an ninh năng lượng, sức khỏe cộng đồng và sự phát triển bền vững.

Bà Lý Thị Hồng Điệp, Phó Tổng Biên tập Báo Nông nghiệp và Môi trường phát biểu tại hội thảo.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, những thách thức đối với tài nguyên nước ngày càng phức tạp. Các hiện tượng thời tiết cực đoan, hạn hán, thiếu nước, xâm nhập mặn, suy giảm dòng chảy và ô nhiễm nguồn nước đang đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao năng lực dự báo, quản lý, khai thác và sử dụng hiệu quả tài nguyên nước.

"Đặc biệt, hiện tượng El Niño có nguy cơ làm gia tăng tình trạng nắng nóng, thiếu hụt lượng mưa, suy giảm nguồn nước và xâm nhập mặn tại nhiều khu vực. Trong khi đó, nhu cầu sử dụng nước cho sinh hoạt, nông nghiệp, công nghiệp và năng lượng tiếp tục gia tăng, tạo thêm áp lực đối với các lưu vực sông và hệ thống công trình khai thác, sử dụng nước", bà Lý Thị Hồng Điệp nhấn mạnh.

Đồng bằng sông Cửu Long là một trong những khu vực chịu tác động rõ nét của những thách thức này. Là vùng sản xuất lương thực, thực phẩm trọng điểm của cả nước, khu vực vừa phải bảo đảm nguồn nước phục vụ sản xuất, vừa phải chủ động thích ứng với hạn hán, xâm nhập mặn và những biến động của dòng chảy sông Mê Công.

Tại Đông Nam Bộ, Nam Trung Bộ và Tây Nguyên, yêu cầu bảo đảm nguồn nước cho sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và phát triển đô thị cũng đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết, đặc biệt trong mùa khô.

Vì vậy, theo bà Lý Thị Hồng Điệp, an ninh nguồn nước phải được xem xét đồng thời trên ba phương diện: bảo đảm đủ nước, bảo đảm chất lượng nước và nâng cao khả năng chủ động ứng phó trước những biến động của tự nhiên và nhu cầu phát triển. Điều đó đòi hỏi chúng ta phải chuyển từ tư duy ứng phó bị động sang quản trị chủ động; từ quản lý riêng lẻ theo ngành, theo địa giới hành chính sang quản lý tổng hợp theo lưu vực sông; từ điều hành chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sang điều hành dựa trên dữ liệu, dự báo và các công cụ khoa học.

Chuyển đổi số để quản trị nguồn nước chủ động, hiệu quả

Tại hội thảo, tham luận của Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển đã tập trung phân tích diễn biến El Niño giai đoạn 2026 - 2027, tác động của biến đổi khí hậu và những thách thức đối với an ninh nguồn nước khu vực Nam Bộ. Nội dung nhấn mạnh vai trò của dự báo khí tượng thủy văn, nhận diện sớm nguy cơ thiếu nước và xây dựng các phương án ứng phó chủ động.

Cùng với đó, Viện Khoa học Thủy lợi miền Nam trình bày những đánh giá về thực trạng nguồn nước, tình hình sản xuất nông nghiệp và diễn biến xâm nhập mặn tại Đồng bằng sông Cửu Long đến giữa tháng 10/2026; nhận định tình hình mùa khô 2026 - 2027 và đề xuất các giải pháp chủ động nguồn nước phục vụ sản xuất nông nghiệp. Những nội dung này góp phần cung cấp cơ sở khoa học và thực tiễn để các cơ quan quản lý, địa phương và đơn vị khai thác công trình thủy lợi xây dựng phương án điều hành nguồn nước phù hợp, giảm thiểu thiệt hại do hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn.

Một trong những trọng tâm của hội thảo là thúc đẩy chuyển đổi số trong quản lý tài nguyên nước và vận hành hệ thống công trình thủy lợi, thủy điện.

Theo ThS. Nguyễn Viết Vũ, Trưởng phòng Tài nguyên nước, Khoáng sản và Biển đảo (Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh), để phục hồi sông, kênh, rạch bền vững, cần đa dạng hóa nguồn lực đầu tư, kết hợp ngân sách nhà nước với huy động nguồn lực xã hội.

ThS. Nguyễn Viết Vũ, Trưởng phòng Tài nguyên nước, Khoáng sản và Biển đảo (Sở Nông nghiệp và Môi trường TP. Hồ Chí Minh) phát biểu tại hội thảo

Thực tiễn tại TP. Hồ Chí Minh cho thấy, bên cạnh ngân sách dành cho công tác giải phóng mặt bằng, di dời người dân ven sông, thành phố đang nghiên cứu, triển khai các cơ chế như BT, đổi đất lấy hạ tầng để thu hút nhà đầu tư tham gia xây dựng hệ thống thu gom và nhà máy xử lý nước thải. Cách làm này vừa giảm áp lực cho ngân sách, vừa phát huy nguồn lực từ khu vực tư nhân. Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của cộng đồng doanh nghiệp thông qua các hình thức hợp tác công - tư (PPP), đồng hành cùng thành phố trong đầu tư, chỉnh trang đô thị và bảo vệ môi trường.

ThS. Nguyễn Viết Vũ nhấn mạnh, đối với người dân, yếu tố quan trọng nhất là tạo sự đồng thuận, nhất là tại các khu vực phải giải phóng mặt bằng, di dời nhà ở, ảnh hưởng đến sinh kế. Các chính sách cần bảo đảm quyền lợi chính đáng của người dân, tạo sự chia sẻ trong quá trình chỉnh trang đô thị.

Theo các chuyên gia tại hội thảo, bảo đảm an ninh nguồn nước không đơn thuần là bảo đảm đủ lượng nước, mà còn phải bảo đảm chất lượng nước và khả năng chủ động ứng phó với những biến động của tự nhiên cũng như nhu cầu phát triển. Điều này đòi hỏi chuyển từ tư duy ứng phó bị động sang quản trị chủ động; từ quản lý riêng lẻ theo ngành, địa giới hành chính sang quản lý tổng hợp theo lưu vực sông; từ điều hành chủ yếu dựa trên kinh nghiệm sang điều hành dựa trên dữ liệu, dự báo và các công cụ khoa học.

Bên cạnh đó, sự phát triển của công nghệ số đang mở ra những khả năng mới trong giám sát, dự báo và điều hành tài nguyên nước. Thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu, quan trắc tự động, viễn thám, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo, các cơ quan quản lý có thể nâng cao khả năng theo dõi diễn biến nguồn nước, dự báo hạn hán, xâm nhập mặn, hỗ trợ vận hành hồ chứa và phân bổ nguồn nước theo nhu cầu thực tế.

Tuy nhiên, chuyển đổi số không chỉ là đầu tư trang thiết bị, phần mềm hay xây dựng cơ sở dữ liệu. Yêu cầu quan trọng là kết nối, chia sẻ và khai thác hiệu quả thông tin giữa các lĩnh vực khí tượng thủy văn, tài nguyên nước, thủy lợi, thủy điện và chính quyền địa phương.

Trong quá trình đô thị hóa và phát triển kinh tế, nhiều dòng sông, kênh, rạch phải chịu sức ép từ nước thải sinh hoạt, sản xuất công nghiệp, hoạt động nông nghiệp và sự suy giảm dòng chảy. Ô nhiễm nguồn nước không chỉ ảnh hưởng đến môi trường sinh thái mà còn tác động trực tiếp đến đời sống người dân và hoạt động phát triển kinh tế - xã hội.

Tại hội thảo, đại diện Cục Quản lý Tài nguyên nước tập trung trao đổi về những giải pháp, kinh nghiệm và bài học từ phục hồi nguồn nước bị suy thoái, cạn kiệt và ô nhiễm, trong đó có các hệ thống sông Bắc Hưng Hải, Nhuệ - Đáy và Ngũ Huyện Khê.

Đại diện Cục Quản lý Tài nguyên nước nhấn mạnh, phục hồi các dòng sông đòi hỏi cách tiếp cận tổng thể, kết hợp kiểm soát nguồn thải, cải thiện chất lượng nước, duy trì dòng chảy, bảo vệ hệ sinh thái và tăng cường trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan quản lý, địa phương.