Elon Musk tìm đường kiểm soát Tesla không cần thưởng 1.000 tỷ USD

Những gói thù lao khổng lồ mà Elon Musk được thông qua tại SpaceX và Tesla gắn với các mục tiêu đầy tham vọng như xây dựng thuộc địa một triệu người trên sao Hỏa, đưa một triệu robotaxi vào hoạt động và bán một triệu robot hình người.

Tuy nhiên, nếu hai công ty hợp nhất, tỷ phú Mỹ có thể không cần hoàn thành những cột mốc này để đạt được điều ông thực sự mong muốn: quyền kiểm soát đế chế kinh doanh của mình.

Trong cuộc họp công bố kết quả kinh doanh của SpaceX tháng trước, Musk cho biết hội đồng quản trị hai công ty đã thành lập các ủy ban đặc biệt để thảo luận về khả năng sáp nhập. Theo phân tích của Reuters và 6 chuyên gia về thù lao lãnh đạo doanh nghiệp, thương vụ có thể giúp ông nắm quyền biểu quyết chi phối tại Tesla mà không cần đạt các mục tiêu trong kế hoạch trả thưởng hiện tại.

Quyền biểu quyết quan trọng hơn những mục tiêu viễn tưởng

Gói thù lao trị giá 1.000 tỷ USD được cổ đông Tesla thông qua năm ngoái yêu cầu Musk đạt hàng loạt cột mốc về vốn hóa thị trường và hoạt động kinh doanh để nhận thêm cổ phiếu, qua đó gia tăng quyền kiểm soát công ty.

Trong khi đó, trước thềm IPO dự kiến vào mùa hè năm nay, SpaceX đã trao cho Musk các quyền chọn cổ phiếu gắn với mục tiêu nâng vốn hóa, đưa một triệu người lên sao Hỏa và xây dựng những trung tâm dữ liệu ngoài không gian quy mô lớn.

Điểm khác biệt đáng chú ý nằm ở quyền biểu quyết. Musk được trao ngay quyền biểu quyết đối với toàn bộ số cổ phiếu trong kế hoạch SpaceX, dù chưa được hưởng lợi ích kinh tế từ chúng. Nhờ đó, ông đã nắm quyền kiểm soát 85% tại công ty mà không cần hoàn thành bất kỳ mục tiêu nào. Trước đó, Musk vốn đã sở hữu lượng cổ phần đáng kể tại SpaceX.

Elon Musk phát biểu qua video vào ngày SpaceX niêm yết cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) tại Nasdaq MarketSite ở New York (Mỹ) ngày 12/6. Ảnh: Reuters.

Matthew Bloomfield, Phó giáo sư kế toán tại Trường Kinh doanh Wharton thuộc Đại học Pennsylvania, cho rằng kế hoạch thù lao được xây dựng sát thời điểm IPO của SpaceX thực chất giống một "tài liệu tiếp thị".

Theo ông, những mục tiêu đầy tham vọng được đưa vào kế hoạch khiến công chúng có cảm giác Musk đang đặt cược lớn vào chính mình, nhưng mục đích chủ yếu là tạo sự chú ý và phấn khích.

Tại Tesla, cơ chế lại khác. Musk chỉ được nhận thêm cổ phiếu khi lần lượt hoàn thành các mục tiêu về vốn hóa và hoạt động kinh doanh. Đến nay, ông chưa đạt bất kỳ cột mốc nào. Ngay cả khi hoàn thành toàn bộ kế hoạch, bao gồm đưa vốn hóa Tesla tăng gần 8 lần, Musk cũng chỉ nắm khoảng 29% quyền biểu quyết tại công ty.

Trong cuộc họp công bố kết quả kinh doanh tháng 10/2025, Musk từng công khai lo ngại về khả năng mất quyền kiểm soát Tesla khi công ty phát triển các robot tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI).

"Mối lo ngại căn bản của tôi về mức độ kiểm soát biểu quyết tại Tesla là: Nếu tôi xây dựng một đội quân robot khổng lồ, liệu một ngày nào đó tôi có thể bị phế truất khỏi công ty hay không?", ông nói.

Sáp nhập có thể mở đường để Musk kiểm soát Tesla

Một thương vụ hợp nhất có thể giúp Musk đạt mục tiêu nhanh hơn nhiều so với việc chờ hoàn thành các điều kiện trả thưởng.

Theo ước tính của các nhà phân tích Barclays, nếu SpaceX mua lại Tesla với quy mô vốn hóa hiện tại, Musk sẽ sở hữu khoảng 37% cổ phần trong tập đoàn hợp nhất nhưng nắm tới 56% quyền biểu quyết.

Nguyên nhân là nhiều cổ phiếu SpaceX thuộc loại cổ phần đặc biệt, trao quyền biểu quyết cao gấp 10 lần so với cổ phiếu thông thường. Tesla hiện không có cơ chế tương tự.

Các điều khoản trong kế hoạch thù lao của Tesla cũng dự liệu trường hợp thay đổi quyền kiểm soát, chẳng hạn công ty bị SpaceX mua lại. Khi đó, Musk có thể nhận thưởng cổ phiếu nếu đạt các mục tiêu về vốn hóa thị trường mà không cần đáp ứng thêm những điều kiện vận hành như triển khai một triệu robotaxi.

Hiện, Tesla có vốn hóa khoảng 1.600 tỷ USD. Để Musk nhận được khoản thưởng đầu tiên theo cơ chế này, mức định giá công ty phải tăng lên 2.000 tỷ USD tại thời điểm sáp nhập. Khi đạt mốc đó, ông có thể nhận số cổ phiếu Tesla trị giá 20 tỷ USD, dù giá trị thực tế thấp hơn do kế hoạch chỉ tính phần tăng trưởng cổ phiếu kể từ tháng 9/2025.

Musk có thể nhận thêm cổ phiếu nếu vốn hóa Tesla đạt 2.500 tỷ USD, 3.000 tỷ USD hoặc cao hơn sau thương vụ. Tuy nhiên, 6 chuyên gia được Reuters tham vấn cho rằng khả năng công ty đạt mức định giá cao hơn đáng kể sau sáp nhập là không lớn.

SpaceX có thể điều chỉnh gói thù lao

So với Tesla, kế hoạch thù lao tại SpaceX không quy định cụ thể cách xử lý trong trường hợp sáp nhập. Điều này đồng nghĩa hội đồng quản trị công ty có thể điều chỉnh đáng kể các điều khoản sau giao dịch.

Kế hoạch hiện tại gồm hai nhóm mục tiêu: một nhóm gắn với việc xây dựng thuộc địa một triệu người trên sao Hỏa, nhóm còn lại yêu cầu phát triển các trung tâm dữ liệu ngoài không gian có khả năng cung cấp 100 terawatt năng lực tính toán mỗi năm. Theo Musk, quy mô này tương đương 200 lần tổng sản lượng điện hiện tại của Trái Đất và đòi hỏi phải sản xuất vệ tinh trên Mặt Trăng rồi phóng chúng vào không gian sâu.

Nếu đạt mức vốn hóa cao nhất trong kế hoạch, số cổ phiếu thưởng dành cho Musk có giá trị khoảng 719 tỷ USD, theo công ty nghiên cứu Equilar. Tuy nhiên, ông sẽ không nhận được lợi ích kinh tế từ số cổ phiếu này nếu không hoàn thành các mục tiêu tương ứng.

Kevin Murphy, giáo sư tài chính tại Trường Kinh doanh Marshall thuộc Đại học Nam California (USC), cho rằng hội đồng quản trị và Musk nhiều khả năng sẽ giữ nguyên cấu trúc các kế hoạch hiện tại, nhưng điều chỉnh mục tiêu vốn hóa, lợi nhuận và số cổ phiếu thưởng để phù hợp với quy mô tập đoàn sau sáp nhập.

SpaceX từng áp dụng cách làm tương tự hồi đầu năm nay khi mua lại công ty AI xAI và tiếp nhận kế hoạch thù lao của Musk tại doanh nghiệp này.

Những mục tiêu đưa một triệu người lên sao Hỏa hay triển khai robotaxi có thể không còn quá quan trọng nếu Elon Musk sáp nhập hai đế chế SpaceX và Tesla. Ảnh: Reuters.

Dù các mục tiêu tại SpaceX rất khó đạt được, 4 trong số 6 chuyên gia được Reuters tham vấn cho rằng hội đồng quản trị có thể sửa đổi kế hoạch gần như tùy ý.

Theo các chuyên gia, khi Musk đã sở hữu gần một nửa SpaceX, việc ông có thực sự đưa được một triệu người lên sao Hỏa hay nhận thêm hàng trăm tỷ USD cổ phiếu thưởng có thể không quan trọng bằng quyền kiểm soát doanh nghiệp.

Murphy nhận định Musk khó muốn nhận một khoản thưởng dễ dàng ngay từ đầu, dù những mục tiêu như xây dựng thuộc địa trên sao Hỏa vẫn còn rất xa vời.

"Ông ấy thuộc tuýp người hoặc có tất cả, hoặc không có gì. Ông ấy không muốn chỉ nhận vài chiếc bánh quy. Ông ấy muốn cả túi", ông nói.