(Emagazine) Hát Then - khi cây đàn tính tẩu của người Tày cất tiếng

Hát Then tập trung ở vùng biên giới Đông Bắc của tỉnh Quảng Ninh, chủ yếu ở các xã Bình Liêu, Lục Hồn và Hoành Mô, được người Tày gìn giữ và trao truyền cho thế hệ sau như một báu vật tinh thần không thể thiếu.

Âm điệu trầm bổng như mây bay, róc rách như suối chảy, dìu dặt hòa quyện lời then diễn tả nỗi niềm khi rộn rã, lúc khoan thai, lúc tha thiết...

Then là một thực hành nghi lễ không thể thiếu trong đời sống tâm linh của người Tày, Nùng, Thái ở Việt Nam

Tại Quảng Ninh, hát Then được thể hiện thông qua hình thức ca hát thực hiện trong các nghi lễ tôn giáo của người Tày hiện tồn tại dưới hai hình thức chính: Then văn nghệ và Then tín ngưỡng. Nếu Then văn nghệ phục vụ các hoạt động văn hóa cộng đồng, thì Then tín ngưỡng (Then cổ, Then nghi lễ) gắn chặt với đời sống tâm linh.

Đáng chú ý, tại Quảng Ninh, người thực hành các nghi lễ Then chủ yếu là phụ nữ, được cộng đồng gọi là “bà Then”.

Theo các nhà nghiên cứu, Then nghi lễ là loại hình diễn xướng dân gian có nguồn gốc từ rất xa xưa. Trong các nghi lễ, thầy Then hay bà Then được xem như cầu nối giữa con người với thế giới thần linh, thay mặt gia chủ thực hiện các nghi thức cầu phúc, giải hạn hoặc gửi gắm mong ước của cộng đồng.

Người Tày ở Quảng Ninh gọi Then là “Slin”. Phụ nữ làm Then được gọi là “mè Slin”, còn đàn ông làm Then là “pò Slin”. Trong truyền thống, cả nam và nữ đều có thể hành nghề Then.

Tuy nhiên, vì nhiều biến đổi trong lịch sử và đời sống cộng đồng, ngày nay tại Quảng Ninh, vai trò này gần như chỉ còn do phụ nữ đảm nhiệm. Điều đó phần nào phản ánh vị trí đặc biệt của phụ nữ trong đời sống văn hóa tâm linh của người Tày.

Khi được một bà Then có uy tín nhận làm đệ tử, gia đình người học sẽ chuẩn bị lễ vật để thực hiện nghi lễ “son chàng”, báo cáo với tổ nghề rằng đã có người chính thức theo nghiệp Then. Sau nghi lễ này, người học trở thành “con chàng” và bắt đầu quá trình học nghề kéo dài nhiều năm.

Trong các nghi lễ Then, những đạo cụ quen thuộc luôn hiện diện như quạt, chùm nhạc xóc và đặc biệt là đàn tính tẩu. Âm thanh của cây đàn ba dây hòa cùng lời hát Then tạo nên không gian nghi lễ vừa linh thiêng vừa đậm chất nghệ thuật. Đàn tính gắn bó mật thiết với nghi lễ Then từ rất sớm và trở thành biểu tượng đặc trưng của loại hình diễn xướng này.

Trong đời sống hiện đại, nhiều nghi thức cổ đã được giản lược. Tuy nhiên, các nghệ nhân then ở Quảng Ninh vẫn nỗ lực bảo tồn những giá trị cốt lõi của di sản bằng cách truyền dạy Then cho thế hệ trẻ, đặc biệt là các bé gái trong thôn bản để tiếp nối vai trò “bà Then”.

Sự bền bỉ của những người phụ nữ Tày không chỉ góp phần giữ gìn một loại hình diễn xướng dân gian lâu đời mà còn giúp bảo tồn bản sắc văn hóa của cả cộng đồng.

Giữa dòng chảy của đời sống hiện đại, tiếng đàn tính và lời hát Then vẫn vang lên tại các bản làng vùng Đông Bắc, như minh chứng cho sức sống bền bỉ của một di sản văn hóa đã tồn tại qua nhiều thế hệ.

Then không chỉ là một loại hình diễn xướng dân gian đơn thuần mà còn là một hệ thống tri thức tổng hợp, kết hợp giữa âm nhạc, lời ca, nghi lễ và thế giới quan của người Tày. Chính sự tích hợp đa chiều này khiến Then trở thành một loại hình di sản có khả năng chuyển hóa mạnh mẽ thành sản phẩm du lịch văn hóa đặc thù.

Những năm gần đây, việc đưa trình diễn Then lên các sân khấu đã bước đầu tạo dấu ấn trong công tác bảo tồn và quảng bá di sản. Tuy nhiên, để Then thực sự trở thành sản phẩm du lịch có sức cạnh tranh, cần một cách tiếp cận bài bản hơn, vượt ra khỏi khuôn khổ một sự kiện đơn lẻ.

Quảng Ninh hiện đang sở hữu một nền tảng thuận lợi để phát triển sản phẩm du lịch Then. Đó là không gian văn hóa còn tương đối nguyên vẹn, cộng đồng vẫn duy trì thực hành Then trong đời sống, cùng với sự quan tâm của chính quyền và giới nghiên cứu.

Và khi cây đàn tính tẩu của người Tày cất tiếng, chính là lúc du khách được trải nghiệm chân thực nhất, giàu bản sắc về một di sản văn hóa đã được truyền trao qua nhiều thế hệ.

Năm 2019, UNESCO ghi danh "Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái" vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.

VĨNH QUÂN; thiết kế: MẠNH LÊ