ESG và mục tiêu kinh doanh bền vững của doanh nghiệp Việt Nam

Mô hình ESG (Environmental, Social, Governance - Môi trường, Xã hội, Quản trị) ra đời trong bối cảnh cộng đồng quốc tế ngày càng quan tâm đến phát triển bền vững, đặc biệt là sau các sáng kiến của Liên hiệp quốc như UN Global Compact và Principles for Responsible Investment (PRI) từ đầu những năm 2000. ESG dần trở thành một khung đánh giá quan trọng để đo lường mức độ bền vững và trách nhiệm của doanh nghiệp bên cạnh các chỉ tiêu tài chính truyền thống.

Tại Việt Nam, ESG xuất hiện từ đầu năm 2000 qua quá trình hội nhập sâu rộng kinh tế quốc tế. Giai đoạn đầu, các yếu tố ESG được tiếp cận rời rạc dưới hình thức trách nhiệm xã hội doanh nghiệp (CSR), bảo vệ môi trường và tuân thủ pháp luật lao động. Chỉ từ khoảng sau năm 2018, đặc biệt trong bối cảnh Việt Nam tham gia sâu hơn vào các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và chuỗi cung ứng toàn cầu, ESG mới bắt đầu được nhìn nhận như một mô hình quản trị tổng hợp của doanh nghiệp.

Quá trình áp dụng ESG tại Việt Nam chịu tác động mạnh từ các yêu cầu của nhà đầu tư nước ngoài, các tổ chức tài chính quốc tế và thị trường xuất khẩu, nhất là các quy định liên quan đến môi trường, phát thải carbon, điều kiện lao động và minh bạch quản trị. Một số doanh nghiệp lớn, đặc biệt trong lĩnh vực tài chính, năng lượng, bất động sản và sản xuất xuất khẩu, đã từng bước xây dựng báo cáo ESG hoặc tích hợp ESG vào chiến lược phát triển.

Tuy nhiên, việc áp dụng ESG tại Việt Nam vẫn đang ở giai đoạn tương đối sơ khai, đối mặt với nhiều thách thức như thiếu dữ liệu chuẩn hóa, hạn chế về nguồn lực và khung pháp lý chưa hoàn thiện. Do đó, ESG ở Việt Nam hiện nay vừa là xu hướng tất yếu của hội nhập, vừa là quá trình thử nghiệm và điều chỉnh để phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội trong nước.

Nếu khái niệm kinh doanh bền vững đang được xem là cách doanh nghiệp vận hành sao cho lợi nhuận (profit) được tạo ra song song với bảo vệ môi trường (planet) và trách nhiệm xã hội (people), trên nền tảng quản trị tốt (governance), thì câu hỏi lớn hiện nay là các khuôn khổ và chuẩn mực ESG có đang giúp doanh nghiệp Việt Nam hiện thực hóa mục tiêu đó không? Hãy phân tích ba lý do ủng hộ và ba lý do không ủng hộ quan điểm đó.

Ba lý do ủng hộ rằng ESG giúp doanh nghiệp Việt Nam hướng tới bền vững

ESG cung cấp khung định hướng quản trị bền vững có hệ thống

ESG buộc doanh nghiệp nhìn hoạt động kinh doanh dài hạn, không chỉ tối đa hóa lợi nhuận ngắn hạn. Các tiêu chuẩn ESG (GRI, ISSB, TCFD...) giúp: định lượng tác động môi trường (phát thải, năng lượng, tài nguyên); chuẩn hóa trách nhiệm xã hội (lao động, an toàn, cộng đồng); nâng cao năng lực quản trị (minh bạch, kiểm soát rủi ro). Trong bối cảnh doanh nghiệp còn thiên về tăng trưởng nhanh, ESG đóng vai trò “khung kỷ luật” hướng tới phát triển bền vững. ESG giúp nội hóa các “ngoại tác” (externalities) - yếu tố cốt lõi của kinh tế phát triển bền vững.

ESG giúp doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận thị trường và dòng vốn quốc tế

Với việc áp dụng tiêu chuẩn ESG và thực hiện công bố báo cáo ESG, doanh nghiệp Việt Nam tiếp cận nhiều thị trường lớn (EU, Mỹ, Nhật Bản) gắn ESG với chuỗi cung ứng. Ví dụ: CBAM (thuế carbon) và yêu cầu truy xuất nguồn gốc, lao động, môi trường. Doanh nghiệp áp dụng ESG dễ tiếp cận FDI chất lượng cao và có cơ hội tiếp cận tài chính xanh, trái phiếu xanh. Như vậy, có thể nói ESG có tính thực tiễn cao, không chỉ là “đạo đức kinh doanh” mà trở thành điều kiện cạnh tranh, giúp doanh nghiệp bán hàng và phát triển thị trường.

ESG thúc đẩy đổi mới công nghệ và hiệu quả dài hạn

Việc đo lường ESG buộc doanh nghiệp thực hiện việc giảm lãng phí tài nguyên, tối ưu năng lượng, và cải tiến quá trình sản xuất kinh doanh. Nhiều nghiên cứu cho thấy doanh nghiệp thực hiện ESG tốt thường quản trị rủi ro tốt hơn và ổn định hơn trước cú sốc (dịch bệnh, khủng hoảng). Như vậy ESG có thể làm tăng chi phí ngắn hạn nhưng giảm rủi ro và chi phí dài hạn cho doanh nghiệp.

Ba lý do phản đối: ESG chưa chắc giúp doanh nghiệp Việt Nam bền vững

Tiêu chuẩn ESG mang tính “ngoại sinh”, chưa phù hợp bối cảnh Việt Nam

Phần lớn các tiêu chuẩn ESG được xây dựng cho doanh nghiệp lớn có quy mô và nguồn lực lớn, các doanh nghiệp hoạt động ở các quốc gia và nền kinh tế phát triển có đủ các cơ sở hạ tầng và nền tảng pháp lý. Trong khi đó, 95% doanh nghiệp Việt Nam là nhỏ và vừa, có nguồn lực tài chính - công nghệ - nhân sự hạn chế. Hệ quả là ESG dễ trở thành “chuẩn nhập khẩu”, áp dụng hình thức, không phản ánh đúng mức độ bền vững thực chất.

ESG dễ bị biến thành công cụ hình thức (greenwashing)

Doanh nghiệp có thể công bố báo cáo ESG rất đẹp nhưng không thay đổi mô hình kinh doanh thực sự hướng tới bền vững. Nhiều doanh nghiệp chọn chỉ số dễ báo cáo, bỏ qua vấn đề cốt lõi (ô nhiễm, lao động). Đặc biệt, khi thiếu kiểm toán và dữ liệu độc lập, ESG sẽ trở thành công cụ marketing, không phải công cụ quản trị. Đây là thực tiễn khá phổ biến, nếu đo lường ESG sai sẽ dẫn tới cung cấp tín hiệu sai và ra quyết định quản trị và đầu tư sai.

Chi phí tuân thủ ESG có thể làm giảm sức cạnh tranh ngắn hạn

Áp dụng ESG đòi hỏi đầu tư công nghệ, hệ thống đo lường/báo cáo, đào tạo nhân sự... Với nhiều doanh nghiệp Việt Nam, chi phí này vượt quá lợi ích ngắn hạn. Như vậy doanh nghiệp áp dụng ESG có thể làm giảm khả năng cạnh tranh so với doanh nghiệp không chịu ràng buộc ESG. Nhiều nghiên cứu doanh nghiệp cho rằng ESG có thể làm chậm tích lũy vốn ban đầu - yếu tố quan trọng với nền kinh tế đang phát triển.

Kết luận

Các tiêu chuẩn ESG hiện hành có tiềm năng giúp doanh nghiệp Việt Nam hướng tới sản xuất - kinh doanh bền vững, nhưng chưa thực sự đủ điều kiện để phát huy hiệu quả tối ưu nếu không được nội địa hóa, đơn giản hóa và hỗ trợ thể chế phù hợp. Nói cách khác, ESG không phải đích đến, mà là công cụ. ESG không tự động tạo ra bền vững, nếu thiếu dữ liệu đáng tin cậy và năng lực thực thi của tổ chức doanh nghiệp.

(*) Viện Quản trị kinh doanh, trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc Gia Hà Nội

PGS.TS. Phan Chí Anh (*)