EU đặt cược vào 'điện hạt nhân mini' để ổn định nguồn cung năng lượng

Trọng tâm mới là các lò phản ứng hạt nhân quy mô nhỏ (SMR) - công nghệ được kỳ vọng vừa đảm bảo nguồn điện ổn định, vừa hỗ trợ quá trình khử carbon cho các ngành công nghiệp nặng. Ảnh: AP Photo

Trong bối cảnh mục tiêu trung hòa khí thải vào năm 2050 ngày càng cấp bách, Liên minh châu Âu (EU) đang tái định vị vai trò của năng lượng hạt nhân trong cơ cấu năng lượng tương lai.

Điểm nhấn trọng tâm mới trong chiến lược này là các lò phản ứng hạt nhân quy mô nhỏ (SMR) - công nghệ được kỳ vọng vừa đảm bảo nguồn điện ổn định, vừa hỗ trợ quá trình khử carbon cho các ngành công nghiệp nặng.

Tuy nhiên, sự trở lại của điện hạt nhân cũng làm dấy lên những tranh luận sâu sắc giữa các quốc gia thành viên và giới môi trường.

HẠT NHÂN TRỞ LẠI TRONG CHIẾN LƯỢC KHÍ HẬU CỦA EU

Ủy ban châu Âu đang phát tín hiệu rõ ràng về việc ủng hộ năng lượng hạt nhân như một lựa chọn khả thi nhằm đạt mục tiêu trung hòa khí hậu vào năm 2050. Theo các quan chức EU, nguồn điện này có thể đóng vai trò bảo đảm ổn định lưới điện trong những thời điểm năng lượng gió và mặt trời không đáp ứng đủ nhu cầu.

Động thái này đồng thời làm sống lại một kịch bản từng bị “đóng băng”, khi các rủi ro và lo ngại về môi trường liên quan đến điện hạt nhân có thể tiếp tục trở thành chủ đề tranh luận tại châu Âu.

Trong chiến lược mới, EU đặt mục tiêu triển khai các lò phản ứng hạt nhân mô-đun nhỏ (SMR) từ đầu những năm 2030, nhằm cung cấp điện và nhiệt phát thải thấp, đồng thời hỗ trợ khử carbon và giảm chi phí năng lượng cho các ngành công nghiệp tiêu thụ nhiều năng lượng như thép và hóa chất.

Người dân theo dõi tháp làm mát thứ hai của nhà máy điện hạt nhân Gundremmingen (đã ngừng hoạt động) bị đánh sập bằng thuốc nổ, tại Gundremmingen, Đức năm 2025. Ảnh: AP/Sven Hoppe

Tại hội nghị cấp cao về năng lượng hạt nhân tổ chức ở Paris, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho rằng việc châu Âu giảm tỷ trọng điện hạt nhân từ khoảng một phần ba vào năm 1990 xuống còn khoảng 15% hiện nay là “một lựa chọn mang tính sai lầm chiến lược”.

Quan điểm này cũng được chia sẻ bởi Thủ tướng Đức Friedrich Merz, người cho rằng quyết định từ bỏ điện hạt nhân của Đức trước đây đã góp phần làm gia tăng giá năng lượng và làm suy giảm năng lực cung ứng điện. Dù thừa nhận các nhà máy đã đóng cửa không thể khôi phục, ông Merz vẫn ủng hộ việc quay lại với điện hạt nhân thông qua công nghệ SMR.

SMR - LỜI GIẢI CÔNG NGHIỆP HAY CANH BẠC CÔNG NGHỆ?

Ủy ban châu Âu đang xem SMR không chỉ là giải pháp năng lượng mà còn là một dự án công nghiệp chiến lược. Kế hoạch mới bao gồm việc đơn giản hóa quy trình cấp phép, tăng cường phối hợp quản lý giữa các quốc gia thành viên và tạo điều kiện thuận lợi cho đầu tư.

EU cũng đã công bố gói bảo lãnh 200 triệu euro nhằm hỗ trợ các dự án công nghệ hạt nhân tiên tiến, với nguồn vốn từ hệ thống giao dịch phát thải (ETS). Mục tiêu là giảm rủi ro cho nhà đầu tư và kích thích dòng vốn tư nhân tham gia lĩnh vực này.

Hiện đã có hơn 10 quốc gia EU đưa SMR vào kế hoạch năng lượng quốc gia. Một số dự án cụ thể đang được triển khai, như thỏa thuận giữa công ty điện lực CEZ của Séc với Rolls-Royce SMR của Anh, hay dự án xây dựng nhà máy SMR đầu tiên của Ba Lan tại Włocławek.

Hungary cũng bày tỏ sự quan tâm mạnh mẽ, coi SMR là giải pháp cung cấp năng lượng ổn định và chi phí thấp cho các dự án công nghiệp quy mô lớn trong tương lai.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio (trái) bắt tay Thủ tướng Hungary Viktor Orban (phải). Ảnh: AP

Thủ tướng Viktor Orban cho biết nước này đang tranh luận về cách đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng lớn, đồng thời nhấn mạnh các chuyến thăm Mỹ và Canada đã giúp mở ra góc nhìn thực tế về tiềm năng của công nghệ này.

“Họ đã xây dựng một lò như vậy ở Ontario, và chúng tôi đang theo dõi sát sao để học hỏi,” ông Viktor Orban nói vào tháng 11/2025. “Mục tiêu là sở hữu công nghệ nhà máy điện hạt nhân quy mô nhỏ, giúp cung cấp liên tục nguồn năng lượng giá rẻ - dù có kết nối lưới hay không - cho các dự án công nghiệp lớn đang triển khai tại Hungary.”

CHIA RẼ NỘI KHỐI VÀ HOÀI NGHI TỪ GIỚI MÔI TRƯỜNG

Dù vậy, chiến lược phát triển SMR đang vấp phải sự chia rẽ rõ rệt trong nội bộ EU. Một số quốc gia như Áo, Ireland và Bồ Đào Nha vẫn giữ lập trường thận trọng, thậm chí phản đối năng lượng hạt nhân.

Ví dụ như Ireland duy trì lệnh cấm phát triển điện hạt nhân và lựa chọn tập trung vào năng lượng tái tạo, đặc biệt là điện gió ngoài khơi - hiện chiếm khoảng một phần ba sản lượng điện của nước này.

Ở cấp độ chính sách, một số ý kiến cho rằng kế hoạch của EU vẫn còn thiếu rõ ràng về cách thức triển khai thực tế.

Các tổ chức môi trường như Nuclear Transparency Watch và European Environmental Bureau tỏ ra hoài nghi hơn. Nhiều ý kiến cho rằng SMR vẫn là công nghệ chưa được kiểm chứng đầy đủ, tiềm ẩn rủi ro về an toàn và xử lý chất thải, trong khi chi phí đầu tư cao hơn đáng kể so với các nguồn năng lượng tái tạo.

“Hãy ưu tiên năng lượng tái tạo, hiệu quả năng lượng và các giải pháp phía cầu - những công nghệ đã được chứng minh, hiệu quả chi phí và phù hợp mục tiêu khí hậu - thay vì đầu tư vào công nghệ hạt nhân chưa được kiểm chứng và rủi ro cao,” tuyên bố chung của các tổ chức môi trường nhấn mạnh.

Cùng quan điểm, Tom Lewis, điều phối viên chính sách năng lượng của Climate Action Network Europe, cho rằng chiến lược SMR có nguy cơ làm phân tán nguồn lực và sự chú ý khỏi các giải pháp đã chứng minh hiệu quả như điện gió và điện mặt trời.

Theo các chuyên gia, thách thức lớn nhất đối với SMR không chỉ nằm ở công nghệ mà còn ở khả năng tạo ra nhu cầu thị trường đủ lớn để đảm bảo hiệu quả kinh tế.

Nhìn tổng thể, việc EU đặt cược vào điện hạt nhân quy mô nhỏ phản ánh nỗ lực tìm kiếm một mô hình năng lượng cân bằng giữa an ninh, chi phí và mục tiêu khí hậu.

Liệu SMR có thể trở thành “mảnh ghép chiến lược” hay chỉ là một hướng đi tốn kém vẫn là câu hỏi còn bỏ ngỏ trong quá trình chuyển đổi năng lượng của châu Âu.

Điểm chung của các chương trình này là hướng tới chuẩn hóa thiết kế, sản xuất hàng loạt và tích hợp SMR vào hệ thống năng lượng linh hoạt, kết hợp với năng lượng tái tạo. Tuy nhiên, tiến độ triển khai vẫn chậm hơn kỳ vọng do chi phí cao, khung pháp lý phức tạp và yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn hạt nhân.

Đối với Việt Nam, trong bối cảnh nhu cầu điện năng dự báo tiếp tục tăng cao và mục tiêu phát thải ròng bằng “0” vào năm 2050, SMR có thể là một lựa chọn đáng cân nhắc trong dài hạn, đặc biệt cho các khu công nghiệp quy mô lớn hoặc các trung tâm năng lượng tích hợp.

Dù vậy, việc phát triển điện hạt nhân nói chung và SMR nói riêng đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng về thể chế, nguồn nhân lực, công nghệ và đồng thuận xã hội.

Trong ngắn hạn, Việt Nam nhiều khả năng vẫn ưu tiên các nguồn năng lượng tái tạo và khí tự nhiên, song việc theo dõi xu hướng SMR trên thế giới và tham gia các cơ chế hợp tác quốc tế sẽ là bước đi cần thiết để mở rộng dư địa chính sách trong tương lai.

Trọng Hoàng