FIFA World Cup 2026TM và 'vùng xám' bản quyền số

Giải đấu FIFA World CupTM luôn vượt ra ngoài khuôn khổ của một giải đấu thể thao. Với hàng tỷ người theo dõi trên toàn cầu, đây là sự kiện kích hoạt cả một chuỗi giá trị kinh tế, văn hóa và công nghệ. Nhưng phía sau những đêm bóng lăn cuồng nhiệt là một cuộc chiến âm thầm: bảo vệ bản quyền và xây dựng văn hóa tiêu dùng số văn minh.

Năm 2026, lần đầu tiên FIFA World CupTM được tổ chức tại ba quốc gia gồm Mỹ, Canada và Mexico, với số đội tham dự tăng lên 48 đội cùng lịch thi đấu trải dài qua nhiều múi giờ. Quy mô chưa từng có ấy đồng nghĩa với áp lực chưa từng có đối với các đơn vị sở hữu bản quyền phát sóng.

Trong tọa đàm Bản quyền FIFA World Cup 2026TM: Trách nhiệm xem đúng, xem sạch do Trung tâm Truyền hình Việt Nam khu vực Nam Bộ tổ chức vừa qua, ông Quang Sáng - Phó Giám đốc Trung tâm Truyền hình Việt Nam khu vực Nam Bộ - cho biết, đây cũng là năm đầu tiên Đài Truyền hình Việt Nam nỗ lực đàm phán để sở hữu đầy đủ bản quyền FIFA World Cup 2026TM trên mọi hạ tầng: truyền hình, nền tảng số và trình chiếu công cộng. Đồng thời, VTV là đơn vị duy nhất được quyền cấp phép tổ chức trình chiếu công cộng trên lãnh thổ Việt Nam. Người Việt Nam rất yêu bóng đá. Nhưng đi cùng tình yêu ấy vẫn tồn tại thói quen xem lậu trên các nền tảng số hoặc tổ chức chiếu công cộng mà chưa được cấp phép.

Trong nhiều năm, việc truy cập các đường link miễn phí để xem bóng đá gần như trở thành phản xạ quen thuộc của không ít người dùng internet. Không ít quán cà phê, nhà hàng hay tụ điểm đông người mặc nhiên cho rằng chỉ cần mở trận đấu trên màn hình lớn là có thể phục vụ khách hàng. Nhưng theo các quy định quốc tế về bản quyền, điều đó hoàn toàn không đơn giản.

Nhà báo Huỳnh Sang cho rằng phần khó nhất nằm ở “vùng xám nhận thức”. Nhiều người hiểu việc tuân thủ bản quyền là đúng, nhưng hành vi thực tế lại khác. "Khi ở không gian công cộng, người ta có xu hướng hành xử chuẩn mực hơn. Nhưng trong không gian cá nhân, câu chuyện lại khác", anh nói.

Theo quy định quốc tế, quyền xem cá nhân hoàn toàn khác với quyền trình chiếu công cộng. Một tài khoản hợp pháp dùng trong gia đình không đồng nghĩa với quyền phát cho hàng trăm người cùng xem trong quán cà phê hay fan zone thương mại.

Điều đáng nói là rủi ro không dừng ở câu chuyện pháp lý. Ông Quang Sáng cho biết, FIFA áp dụng những điều kiện giám sát rất nghiêm ngặt. Một địa điểm đã được cấp phép nhưng nếu khán giả quay clip trận đấu rồi phát tán lên mạng xã hội, đơn vị nắm bản quyền vẫn có thể bị quy trách nhiệm. Nếu việc kiểm soát không hiệu quả, nguy cơ bị dừng phát sóng hoàn toàn có thể xảy ra. "Khi đó, người xem là bên chịu thiệt đầu tiên. Trận đấu có thể bị ngắt giữa chừng, doanh nghiệp tổ chức bị đình chỉ, còn các kỳ FIFA World Cup 2026TM sau sẽ khó thương thảo bản quyền hơn", ông nói.

Tiến sĩ Dương Đức Minh, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Phát triển Kinh tế và Du lịch TP Hồ Chí Minh, nhìn nhận việc tiêu dùng nội dung có bản quyền là biểu hiện của một nền kinh tế trải nghiệm trưởng thành. "Người tiêu dùng hôm nay không chỉ mua một trận đấu. Họ mua niềm tin, sự an toàn và quyền được hòa vào một trải nghiệm hợp pháp, minh bạch", ông nói.

World Cup 2026TM đang phản ánh rõ sự chuyển dịch từ “tiêu dùng chức năng” sang “tiêu dùng giá trị”. Người xem không đơn thuần tìm một nơi có tín hiệu phát sóng, mà tìm kiếm cảm giác được sống trong cộng đồng, trong không khí lễ hội và trong một hệ sinh thái được tổ chức chuyên nghiệp. Chính vì thế, cuộc chiến chống xem lậu không thể chỉ dựa vào chế tài xử phạt. Điều cốt lõi là nâng chuẩn nhận thức xã hội. "Người Việt Nam vốn rất tôn trọng pháp luật. Điều quan trọng là phải giúp họ hiểu rằng hành vi xem có bản quyền không chỉ đúng luật mà còn là cách khẳng định vị thế của người tiêu dùng Việt Nam trong môi trường hội nhập quốc tế", ông nói.

Tiến sĩ Dương Đức Minh nhấn mạnh 4 thông điệp cần được đồng kiến tạo trong hệ sinh thái FIFA World Cup 2026TM là: tôn trọng bản quyền, trải nghiệm chất lượng, trách nhiệm cộng đồng và hướng tới giá trị bền vững.

Ông Lê Phụng Hào, Chủ tịch Công ty Global AAA Consulting, nguyên Chủ tịch Hội Marketing Việt Nam, cho rằng bản quyền không phải là rào cản kinh doanh mà chính là tài sản tạo dựng uy tín. Theo ông, một doanh nghiệp được cấp phép trình chiếu chính thức không chỉ giảm thiểu rủi ro pháp lý mà còn tạo được “chứng nhận niềm tin” với khách hàng và đối tác.

Quan điểm này càng trở nên đáng chú ý khi người tiêu dùng ngày càng đề cao tính minh bạch và trải nghiệm chất lượng. Một quán cà phê, nhà hàng hay trung tâm giải trí trở thành điểm chiếu hợp pháp không đơn thuần bán chỗ ngồi xem bóng đá, mà đang cung cấp một không gian trải nghiệm ổn định, an toàn và chuyên nghiệp. Khi đó, bản quyền không còn là chi phí, mà trở thành lợi thế cạnh tranh của doanh nghiệp.

Với quy mô lên tới 48 đội tuyển và 104 trận đấu, FIFA World Cup 2026TM được kỳ vọng tạo ra sức bật lớn cho mô hình kinh tế trải nghiệm tại Việt Nam. Theo kế hoạch, toàn bộ các trận đấu cùng lễ khai mạc, bế mạc và nhiều chương trình đồng hành sẽ được phát sóng trên hệ thống VTV. Trong bối cảnh văn hóa “xem chung” ngày càng phổ biến, các điểm chiếu chính thức có cơ hội phát triển thành những tổ hợp trải nghiệm đa dạng, kết hợp màn hình lớn, ẩm thực, khu vực tương tác, hoạt động tài trợ và truyền thông số để thu hút khán giả.

FIFA World Cup 2026TM vì thế không chỉ là bài toán của một giải đấu. Đây còn là phép thử cho văn hóa tiêu dùng số, cho ý thức cộng đồng và cho cách Việt Nam bước vào nền kinh tế bản quyền toàn cầu bằng tâm thế văn minh hơn, chuyên nghiệp hơn.